Achttiende Les
Voegwoorden
De voegwoorden dienen, om zinnen of zinsdeelen met elkander te verbinden en duiden meestal eenigermate de betrekking aan, die er tusschen de zinnen bestaat.
De voornaamste voegwoorden zijn:
| kaj | = en. |
| ke | = dat. |
| se | = indien (voorwaardelijk). |
| ĉu | = of, indien (twijfelend, onrechtstreeksche vraag). |
| ĉar | = want, aangezien, daar. |
| tial-ke | = omdat, doordat. |
| por ke | = opdat. |
| ĝis | = totdat. |
| dum | = terwijl. |
| almenaŭ | = tenminste. |
| sekve | = dus, bijgevolg. |
| do | = dus. |
| kontraŭe | = daarentegen. |
| kvankam | = alhoewel, ofschoon. |
| kvazaŭ of kiel se | = alsof. |
| ĉu... ĉu | = hetzij (dat).... hetzij (dat). |
| kiam | = toen. |
| tuj kiam | = zoodra. |
| laŭ tio se | = volgens dat, naar gelang. |
| antaŭ ol | = vooraleer, alvorens, vóórdat. |
| anstataŭ | = inplaats van |
| se ne ke | = tenzij. |
| esceptinte ke | = behalve dat. |
| malgraŭ ke | = ondanks, niettegenstaande. |
| tamen | = nochtans, evenwel, toch. |
| sed | = maar, echter. |
De voegwoorden worden gevolgd:
a. door de aantoonende wijs, wanneer de werking als zeker wordt voorgesteld, bijv.:
Kvankam li estas malsana = Ofschoon hij ziek is.
b. door de voorwaardelijke wijs, wanneer de werking als verondersteld of voorwaardelijk opgegeven wordt, bijv.:
Se vi estus malsana, mi irus al vi = Indien gij ziek waart, zou ik naar u gaan.
c. door de aanvoegende wijs (die den vorm heeft van de gebiedende wijs), wanneer de werking als doel voorgesteld wordt, bijv.:
Ordonu ke li venu = Gebied dat hij kome.
Estas necese ke li iru = Het is noodig dat hij ga.
Anstataŭ en por worden altijd gevolgd door de onbepaalde wijs, bijv.:
Anstataŭ babiladi, laboru = Inplaats van te babbelen, werk.
Mi venas por vidi = Ik kom om te zien.
Antaŭ ol kan gevolgd worden door de onbep. wijs, en door de aant. wijs, bijv.:
Antaŭ ol foriri, li diris: = Alvorens weg te gaan, zei hij:
Antaŭ ol li foriris, li diris: = Alvorens hij weg ging, zei hij:
Se wordt gevolgd door de voorwaardelijke wijs, wanneer men zich bevindt voor een twijfelachtige zaak, afhangende van een veronderstelling of voorwaarde, bijv.:
Se vi volus, vi estus feliĉa = Indien gij wildet, zoudt gij gelukkig zijn.
Por ke wordt altijd gevolgd door de aanvoegende wijs, bijv.: Por ke oni rekompencu vin, konvenas, ke vi ĝin meritu = Opdat men u beloone, betaamt het, dat gij het verdient.
Ke wordt gevolgd door de aanvoegende wijs, wanneer de werking of de toestand afhangt van een bede, den wil, de begeerte, de noodzakelijkheid, de betamelijkheid of de verdienste, door het voorafgaande w. w. uitgedrukt, bijv.:
Vi meritas, ke oni pendigu vin = Gij verdient, dat men u ophange.
Aanmerking: De voegwoorden, evenals de betrekkelijke voornaamwoorden, worden altijd door een komma voorafgegaan. Het is in ’t Esperanto regel, in den zin een komma te plaatsen, waar die ook in ’t Nederlandsch voorkomt.
Wanneer het voorzetsel zonder gevolgd wordt door de onbepaalde wijs, dan wordt het vertaald door ne met het deelwoord, bijv.:
Zonder te groeten ging hij heen = Ne salutante, li foriris.
Uitdrukkingen met dan ook, zooals: wie dan ook, wat dan ook, waar dan ook, worden vertaald door ajn, bijv.:
Kiu ajn faros ĝin = Wie het (dan) ook zal doen.
Kion ajn vi faros = Wat gij (dan) ook zult doen.
Kie ajn vi estos = Waar gij (dan) ook zult zijn.
Voorvoegsels pra- en eks-.
Pra- heeft een oorsprong aangevende beteekenis, meestal betrekking hebbend op vervlogen tijden. Het kan beteekenen oer-, voor-, ouden achter-, bijv.:
pratempo = oertijd; pragepatroj = voorouders; pranepo = achterkleinzoon; praonklino = oudtante.
Eks- beteekent voormalig, gewezen, oud, ex, bijv.:
| ekskapitano | = voormalig kapitein. |
| eksinstruisto | = gewezen onderwijzer. |
| eksmembro | = oudlid. |
| eksministro | = exminister. |