Laurentii Vallensis10
De Falso Credita et Ementita Constantini Donatione Declamatio
Plures a me libri compluresque emissi sunt in omni fere doctrinarum genere. In quibus quod a nonnullis magnisque et longo iam aevo probatis auctoribus dissentio cum sint, qui indigne ferant meque ut temerarium sacrilegumque criminentur, quid tandem nunc facturi quidam putandi sunt? Quantopere in me debacchaturi, et si facultas detur, quam avide me ad supplicium festinanterque rapturi, qui non tantum adversus mortuos scribo, sed adversus etiam vivos; nec in unum alterumve, sed in plurimos; nec contra privatos modo, verum etiam contra magistratus! At quos magistratus! Nempe summum pontificem, qui non temporali solum armatus est gladio, regum ac principum more, sed ecclesiastico quoque, ut ab eo neque subter ipsum, ut sic loquar, clipeum alicuius principis11 protegere te possis, quominus excommunicatione, anathemate, exsecratione12 feriare. Quod si prudenter, ut dixit, sic fecisse existimatus est, qui inquit, “Nolo scribere in eos qui possunt proscribere,” quanto mihi magis idem faciendum [See English page] esse videatur in eum qui ne proscriptioni quidem relinquat13 locum, quique invisibilibus me potestatis suae iaculis persequatur, ut iure possim dicere, “Quo ibo a spiritu tuo et quo a tua fugiam facie!” Nisi forte putamus patientius haec esse laturum summum pontificem14 quam ceteri15 facerent. Nihil minus, si quidem Paulo, quod bona se conscientia conversatum esse dicerat, Ananias, princeps sacerdotum, coram tribuno qui iudex sedebat, iussit os verberari;16 et Phasur, eadem praeditus dignitate, Ieremiam ob loquendi libertatem coniecit in carcerem. Sed illum tribunus ac praeses, hunc rex adversus iniuriam pontificis tutari et potuit et voluit. Me vero quis tribunus, quis praeses, quis rex e manibus summi sacerdotis, si me rapuerit ille, etiam ut velit eripere poterit?
Verum non est causa cur me duplex hic periculi terror conturbet arceatque a proposito. Nam neque contra ius fasque summo pontifici licet aut ligare quempiam17 aut solvere, et in defendenda veritate atque iustitia profundere animam summae virtutis, summae laudis, summi praemii est. An vero multi ob terrestrem patriam defendendam mortis adiere discrimen? Ego ob caelestem18 patriam assequendam (assequuntur autem eam qui Deo placent, non qui hominibus) mortis discrimine deterrebor? Facessat igitur trepidatio; procul abeant metus; timores excidant! Forti animo, magna fiducia, bona spe, defendenda est causa veritatis, causa iustitiae, causa Dei!
Neque enim is verus est habendus orator qui bene scit19 dicere nisi et dicere audeat. Audeamus itaque accusare eum20 quicumque digna committit accusatione. Et qui in omnes peccat, unius pro omnium voce carpatur. At non debeo palam obiurgare fratrem, sed inter me et ipsum. Immo, “publice peccans,” et qui privatum consilium non admitteret, “publice arguendus est, ut ceteri timorem habeant.” An non Paulus, cuius verbis modo sum usus, in [See English page] os Petrum coram ecclesia reprehendit, quia reprehensibilis erat? Et hoc ad nostram doctrinam scriptum reliquit.—At non sum Paulus, qui Petrum possim reprehendere. Immo Paulus sum, qui Paulum imitor. Quemadmodum, quod multo plus est, unus cum Deo spiritus efficior, cum studiose mandatis illius obtempero. Neque aliquem sua dignitas ab increpationibus tutum reddit quae Petrum non reddidit, multosque alios eodem praeditos gradu; ut Marcellum quod diis libasset, ut Celestinum quod cum Nestorio haeretico21 sentiret, ut quosdam etiam nostra memoria quos ab inferioribus (quis enim non est inferior papa?) reprehensos scimus, ut taceam condemnatos.
Neque vero id ago ut quemquam22 cupiam insectari et in eum quasi Philippicas scribere, hoc enim a me facinus procul absit, sed ut errorem a mentibus hominum convellam, ut eos a vitiis sceleribusque vel admonendo vel increpando summoveam. Non ausim dicere ut alii per me edocti luxuriantem nimiis sarmentis papalem sedem, quae Christi vinea est, ferro coerceant, et plenas uvas non graciles labruscas ferre compellant. Quod cum facio, numquis23 erit qui aut mihi os aut sibi aures velit occludere, ne dicam supplicium mortemque proponere? Hunc ego, si hoc faciat, etiam si papa sit, quid dicam esse, bonumne pastorem, an aspidem surdam quae nolit exaudire vocem incantantis, velit eiusdem membra morsu venenoque praestringere?
Scio iamdudum exspectare24 aures hominum quidnam pontificibus Romanis criminis25 impingam. Profecto ingens, sive supinae ignorantiae, sive immanis avaritiae quae est idolorum servitus, sive imperandi vanitatis cuius crudelitas semper est comes. Nam aliquot iam saeculis aut non26 intellexerunt donationem Constantini commenticiam27 fictamque esse, aut ipsi finxerunt, sive posteriores in maiorum suorum dolis vestigia imprimentes pro vera quam [See English page] falsam cognoscerent defenderunt, dedecorantes pontificatus maiestatem, dedecorantes veterum pontificum memoriam, dedecorantes religionem Christianam, et omnia caedibus, ruinis,28 flagitiisque miscentes. Suam esse aiunt urbem Romam; suum regnum Siciliae Neapolitanumque; suam universam Italiam, Gallias, Hispanias,29 Germanos, Britannos; suum denique occidentem; haec enim cuncta in ipsa donationis pagina contineri. Ergo haec omnia tua sunt, summe pontifex? Omnia tibi in animo est recuperare? Omnes reges ac principes occidentis spoliare urbibus, aut cogere ut annua tibi tributa pensitent, sententia est?
At ego contra existimo iustius licere principibus spoliare te imperio omni quod obtines. Nam, ut ostendam, donatio illa unde natum esse suum ius summi pontifices volunt Silvestro pariter et Constantino fuit incognita.
Verum antequam ad confutandam donationis paginam venio, quod unum istorum patrocinium est, non modo falsum verum etiam stolidum, ordo postulat ut altius repetam. Et primum dicam non tales fuisse Constantinum Silvestrumque, illum quidem qui donare vellet, qui iure donare posset, qui ut in manum alteri ea traderet in sua haberet potestate, hunc autem qui vellet accipere, quique iure accepturus30 foret. Secundo loco, si haec non essent, quae verissima atque clarissima sunt, neque hunc acceptasse neque illum tradidisse possessionem rerum quae dicuntur donatae, sed eas semper in arbitrio et imperio Caesarum permansisse. Tertio, nihil datum Silvestro a Constantino, sed priori pontifici ante quem etiam baptismum31 acceperat, donaque illa mediocria fuisse, quibus [See English page] papa degere vitam posset. Quarto, falso dici donationis exemplum aut apud Decreta reperiri aut ex historia Silvestri esse sumptum, quod neque in illa neque in32 ulla historia invenitur. In eoque quaedam contraria, impossibilia, stulta, barbara, ridicula contineri. Praeterea loquar de quorundam33 aliorum Caesarum vel simulata vel frivola donatione. Ubi ex abundanti adiciam, si Silvester possedisset, tamen, sive illo sive quovis alio pontifice a possessione deiecto, post tantam temporis intercapedinem nec divino nec humano iure posse repeti. Postremo, ea quae a summo pontifice tenentur nullius temporis longitudine potuisse34 praescribi.
Atque quod ad primam partem attinet, loquamur autem de Constantino prius, deinde de Silvestro.
Non est committendum ut publicam et quasi Caesaream causam non maiore quam privatae solent ore agamus. Itaque quasi in35 contione36 regum ac principum orans, ut certe facio, nam mea haec oratio in manus eorum ventura est, libet tamquam praesentes et in conspectu positos alloqui. Vos appello reges ac principes, difficile est enim privatum hominem animi regii concipere imaginem, vestram mentem inquiro, conscientiam scrutor, testimonium postulo. Numquid37 vestrum quispiam, si fuisset Constantini loco, faciendum sibi putasset ut urbem Romam, patriam suam, caput orbis terrarum, reginam civitatum, potentissimam, nobilissimam, ditissimam populorum, triumphatricem nationum, et ipso aspectu sacram, liberalitatis gratia donaret alteri, et se ad humile oppidum conferret deinde Byzantium? donaret praeterea una cum Roma Italiam, non provinciam sed provinciarum victricem: donaret tres Gallias: donaret duas Hispanias: donaret Germanos: donaret Britannos: totum donaret occidentem: et se altero ex duobus38 Imperii oculis orbaret? Hoc ego, ut quis faciat compos mentis, adduci non possum ut credam.
Quid enim vobis exspectatius, quid iucundius,39 quid gratius contingere [See English page] solet, quam accessionem imperiis vestris vos regnisque adiungere, et longe lateque quam maxime proferre dicionem? In hoc, ut videre videor, omnis vestra cura, omnis cogitatio, omnis labor dies40 noctesque consumitur. Ex hoc praecipua spes gloriae, propter hoc voluptates relinquitis, propter hoc mille pericula aditis, propter hoc carissima41 pignora, propter hoc partem corporis aequo animo amittitis. Siquidem neminem vestrum aut audivi aut legi a conatu ampliandi imperii fuisse deterritum, quod aut luminis, aut manus, aut cruris, aut alterius membri iacturam fecisset. Quin ipse hic ardor atque haec late dominandi cupiditas, ut quisque maxime potens est, ita eum maxime angit atque agitat. Alexander non contentus deserta Libyae pedibus peragrasse, orientem ad extremum usque Oceanum vicisse, domuisse septentrionem, inter tot vulnera, tot casus, recusantibus iam, detestantibus42 tam longinquas, tam asperas expeditiones militibus, ipse sibi nihil effecisse videbatur, nisi et occidentem, et omnes nationes aut vi, aut nominis sui auctoritate sibi tributarias reddidisset. Parum dico: iam Oceanum transire et si quis alius orbis esset explorare, ac suo subicere arbitrio destinaverat. In caelum43 tandem, ut opinor, tentasset ascendere. Talis fere est omnium regum voluntas, etsi non omnium talis audacia. Taceo quanta scelera, quot abominanda propter imperium assequendum ampliandumve admissa sunt, ut nec fratres a fratrum, nec filii a parentum, nec parentes a filiorum sanguine nefarias abstineant manus. Adeo nusquam magis, nusquam atrocius grassari solet humana temeritas. Et quod mirari possis, non segniores ad hoc videas animos senum quam iuvenum, orborum quam parentum, regum quam tyrannorum.
Quod si tanto conatu peti dominatus solet, quanto maiore necesse est conservetur! Neque enim tantopere miserum est non ampliare imperium quam imminuere; neque tam deforme tibi alterius regnum non accedere tuo quam tuum accedere alieno. Nam [See English page] quod ab rege aliquo aut populo legimus nonnullos praepositos regno aut urbibus, id factum est non de prima nec de maxima, sed de postrema quodammodo ac minima imperii parte, atque ea ratione ut donantem qui donatus est quasi dominum et se ministrum illius semper agnosceret.
Nunc quaeso, nonne abiecto animo et minime generoso videntur esse, qui opinantur Constantinum meliorem a se imperii alienasse partem? Non dico Romam, Italiamque et cetera, sed Gallias, ubi ipse proelia gesserat, ubi solum diu dominatus fuerat, ubi suae gloria suique imperii rudimenta posuerat. Hominem, qui cupiditate dominandi nationibus bella intulisset, socios affinesque bello civili persecutus imperio privasset; cui nondum perdomitae ac profligatae reliquiae essent alterius factionis, qui cum multis nationibus bella gerere non modo soleret spe gloriae imperiique sed etiam necesse haberet, utpote quotidie44 a barbaris lacessitus; qui filiis, qui coniunctis sanguine, qui amicitiis45 abundaret; qui senatum populumque Romanum huic facto repugnaturum nosset; qui expertus esset instabilitatem victarum nationum, et ad omnem fere Romani principis mutationem rebellantium; qui se meminisset more aliorum Caesarum, non electione patrum consensuque plebis, sed exercitu, armis, bello dominatum occupasse; quae tam vehemens causa et urgens aderat, ut ista negligeret et tanta liberalitate uti vellet?
Aiunt, quia effectus erat Christianus. Ergone Imperii optima parte se abdicaret? Credo scelus erat, flagitium, nefas iam regnare, nec cum Christiana religione coniungi poterat regnum! Qui in adulterio sunt, qui usuris rem auxerunt, qui aliena possident, ii46 post baptismum alienam uxorem, alienam pecuniam, aliena bona reddere solent. Hanc cogitationem si habes, Constantine, restituere urbibus libertatem, non mutare dominum debes. Sed non id in [See English page] causa fuit; tantum in honorem religionis ut faceres adductus es. Quasi religiosum sit magis regnum deponere quam pro tutela religionis illud administrare! Nam quod ad accipientes attinet, neque honesta erit illis neque utilis ista donatio. Tu vero si Christianum te ostendere, si pietatem indicare tuam, si consultum non dico Romanae ecclesiae vis sed ecclesiae Dei, nunc praecipue, nunc principem agas, ut pugnes pro iis47 qui pugnare non possunt nec debent, ut eos tua auctoritate tutos reddas qui insidiis iniuriisque obnoxii sunt. Nabuchodonosor, Cyro, Assuero, multisque aliis principibus sacramentum veritatis Deus aperiri voluit; a nullo tamen eorum exegit ut imperio cederet, ut partem regni donaret, sed tantum libertatem Hebraeis48 redderet eosque ab infestantibus finitimis protegeret. Hoc satis fuit Iudaeis; hoc sat erit et Christianis. Factus es, Constantine, Christianus? At indignissima res est Christianum te nunc imperatorem minori49 esse principatu quam fueras infidelis. Est enim principatus praecipuum quoddam Dei munus, ad quem gentiles etiam principes a Deo eligi existimantur.
At erat levatus a lepra. Ideo verisimile est referre gratiam voluisse, et maiore mensura reddere quod acceperat. Itane? Naaman50 ille Syrus ab Heliseo curatus munera tantum offerre voluit, non dimidium bonorum. Constantinus dimidium Imperii obtulisset? Piget me impudenti fabellae tamquam indubitatae historiae respondere, sic enim haec fabula ex historia Naaman et Helisei, ut altera51 draconis ex fabuloso dracone Beli adumbrata [See English page] est. Sed, ut ista concedam, numquid in hac historia de donatione fit mentio? Minime. Verum de hoc commodius postea.52
Levatus est a lepra? Cepit53 ob id mentem Christianam Dei timore Dei amore imbutus; illi honorem habere voluit. Non tamen persuaderi possum eum tanta donare voluisse, quippe cum videam neminem, aut gentilem in honorem deorum, aut fidelem in honorem Dei viventis, imperium deposuisse sacerdotibusque donasse. Siquidem ex regibus Israel nemo adduci potuit ut pristino more ad templum Ierusalem populos sacrificaturos ire permitteret, eo videlicet timore ne forte ad regem Iudae a quo defecerant redirent, sacro illo cultu religionis admoniti ac templi maiestate. Et quanto maius est hoc quod fecisse dicitur Constantinus! Ac ne quid tibi propter curationem leprae blandiaris, Ieroboam primus a Deo in regem Israel electus est, et quidem ex infima condicione, quod mea sententia plus est quam esse lepra levatum;54 et tamen is non est ausus regnum suum Deo credere. Et tu vis Constantinum regnum Deo donasse quod ab illo non accepisset, qui praesertim (id quod in Ieroboam non cadebat) offenderet filios, deprimeret amicos, negligeret suos, laederet patriam, maerore omnes afficeret, suique oblivisceretur!
Qui si etiam talis fuisset, et quasi in alium hominem versus, certe non defuissent qui eum admonerent, et imprimis filii, propinqui amici; quos quis est qui non putet protinus Imperatorem fuisse adituros? Ponite igitur illos ante oculos, mente Constantini audita, trepidos, festinantes cum gemitu lacrimisque55 ad genua principis procumbentes, et hoc voce utentes:
“Itane, pater antehac filiorum amantissime, filios privas, exheredas,56 abdicas! Nam quod te optima maximaque Imperii parte exuere vis, non tam querimur quam miramur. Querimur autem [See English page] quod eam ad alios defers, cum nostra et iactura et turpitudine. Quid enim causae est quod liberos tuos exspectata successione Imperii fraudas, qui ipse una cum patre regnasti? Quid in te commisimus? Qua in te, qua in patriam, qua in nomen Romanum ac maiestatem Imperii impietate digni videmur quos praecipua optimaque prives principatus portione, qui a patriis laribus, a conspectu natalis soli, ab assueta aura, a vetusta consuetudine relegemur!57 Penates, fana,58 sepulchra exules relinquemus, nescio ubi aut qua terrarum regione victuri!
“Quid nos propinqui, quid nos amici, qui tecum totiens in acie stetimus, qui fratres, parentes, filios hostili mucrone confossos palpitantesque conspeximus, nec aliena morte territi sumus, et ipsi pro te parati mortem oppetere, nunc abs te universi deserimur!59 Qui Romae gerimus magistratus, qui urbibus Italiae, qui Galliis, qui Hispaniis, qui ceteris provinciis60 praesumus, aut praefuturi sumus,61 omnesne revocamur! Omnes privati iubemur esse! An iacturam hanc aliunde pensabis? Et quomodo pro merito ac pro dignitate poteris, tanta orbis terrarum parte alteri tradita? Num qui praeerat centum populis, eum tu, Caesar, uni praeficies? Quomodo tibi istud in mentem venire potuit? Quomodo subita tuorum te cepit oblivio, ut nihil te misereat amicorum, nihil proximorum, nihil filiorum? Utinam nos, Caesar, salva tua dignitate atque victoria, in bello contigisset occumbere potius quam ista cernamus!
“Et tu quidem de imperio tuo ad tuum arbitratum agere potes, atque etiam de nobis, uno dumtaxat excepto, in quo62 ad mortem usque erimus contumaces; ne a cultu deorum immotalium desistamus—magno etiam aliis exemplo, ut scias tua ista largitas quid mereatur de religione Christiana. Nam si non largiris Silvestro Imperium, tecum Christiani esse volumus, multis factum nostrum imitaturis: sin largiris, non modo Christiani fieri non sustinebimus, [See English page] sed invisum, detestabile, exsecrandum nobis hoc nomen efficies, talesque reddes ut tandem tu et vitae et mortis nostrae miserearis, nec nos sed te ipsum duritiae accuses.”
Nonne hac oratione Constantinus, nisi exstirpatam63 ab eo volumus humanitatem, si sua sponte non movebatur, motus fuisset? Quid si hos audire noluisset, nonne erant qui huic facto et oratione adversarentur et manu? An senatus populusque Romanus sibi tanta in re nihil agendum putasset? Nonne oratorem, ut ait Virgilius, gravem pietate ac meritis advocasset, qui apud Constantinum hanc haberet orationem?
“Caesar, si tu tuorum immemor es atque etiam tui, ut nec filiis hereditatem, nec propinquis opes, nec amicis honores, nec tibi Imperium esse integrum velis, non tamen senatus populusque Romanus immemor potest esse sui iuris suaeque dignitatis. Etenim quomodo tibi tantum permittis de Imperio Romano quod non tuo sed nostro sanguine paratum64 est! Tune unum corpus in duas secabis partes, et ex uno duo efficies regna, duo capita, duas voluntates; et quasi duobus fratribus gladios quibus65 de hereditate decernant porriges! Nos civitatibus quae de hac urbe bene meritae sunt iura civitatis damus, ut cives Romani sint: tu a nobis dimidium Imperii aufers, ne hanc urbem parentem suam agnoscant! Et in alveis quidem apium si duo reges nati sunt, alterum qui deterior est occidimus: tu in alveo Imperii Romani, ubi unus et optimus princeps est,66 alterum et hunc deterrimum, et non apem sed fucum, collocandum putas! Prudentiam tuam vehementer desideramus, Imperator. Nam quid futurum est, si vel te vivo, vel post tuam mortem, aut huic parti quam alienas, aut alteri quam tibi relinquis, bellum a barbaris nationibus inferatur? Quo [See English page] robore militum, quibus copiis occurremus? Vix nunc totius Imperii viribus possumus; tunc poterimus? An perpetuo membrum hoc cum illo in concordia erit? Ut reor, nec esse poterit, cum Roma dominari velit, nolit pars illa servire. Quin et te vivo breve intra tempus, revocatis veteribus praesidibus67, suffectis novis, te in tuum regnum profecto et longe agente, hic altero dominante, nonne omnia nova, id est diversa atque adversa, erunt? Regno fere inter duos fratres diviso, protinus et populorum animi dividuntur, et prius a se ipsis quam ab externis hostibus bellum auspicantur. Idem eventurum in hoc Imperio quis non videt? An ignoras hanc olim imprimis fuisse causam optimatibus, cur dicerent citius se in conspectu populi Romani esse morituros quam rogationem illam ferri sinerent ut pars senatus ac pars plebis ad incolendum Veios mitteretur, duasque urbes communes68 populi Romani esse; si enim in una urbe tantum dissensionum esset, quid in duabus urbibus futurum! Ita hoc tempore, si tantum discordiarum in uno Imperio, testor conscientiam tuam ac labores, quid in duobus imperiis fiet!
“Age vero, putasne hinc fore qui tibi bellis occupato esse auxilio aut velint aut sciant? Ita ab armis atque ab omni re bellica abhorrentes erunt qui praeficientur militibus atque urbibus, ut ille qui praeficit. Quid, nonne hunc tam imperitum regnandi et iniuriae facilem aut Romanae legiones aut ipsae provinciae69 spoliare tentabunt, ut quem sperabunt vel non repugnaturum, vel poenas non repetiturum? Credo, me hercule, ne unum quidem mensem illos in officio mansuros, sed statim et ad primum profectionis tuae nuntium70 rebellaturos. Quid facies? Quid consilii capies, cum duplici atque adeo multiplici bello urgebere? Nationes quas subegimus continere vix possumus; quomodo illis accedente ex liberis gentibus bello resistetur?
[See English page]
“Tu, Caesar, quid ad te spectet ipse videris. Nobis autem haec res non minus quam tibi curae esse debet. Tu mortalis es: Imperium populi Romani decet esse immortale, et quantum in nobis est erit, neque Imperium modo, verum etiam pudor. Scilicet quorum religionem contemnimus eorum accipiemus imperium, et, principes orbis terrarum, huic contemptissimo homini serviemus! Urbe a Gallis capta, Romani senes demulceri sibi barbam a victoribus passi non sunt: nunc sibi tot senatorii ordinis, tot praetorii, tot tribunicii,71 tot consulares, triumphalesque viri eos dominari patientur, quos ipsi tamquam72 servos malos omni contumeliarum genere suppliciorumque affecerunt! Istine homines magistratus creabunt, provincias regent, bella gerent, de nobis sententias capitis ferent? Sub his nobilitas Romana stipendia faciet, honores sperabit, munera assequetur? Et quod maius quodque altius penetret vulnus accipere possumus? Non ita putes, Caesar, Romanum degenerasse sanguinem ut istud passurus sit aequo animo et non quavis ratione devitandum existimet: quod medius fidius neque mulieres nostrae73 sustinerent, sed magis se una cum dulcibus liberis sacrisque penatibus concremarent, ut non Carthaginienses74 feminae75 fortiores fuerint quam Romanae.
“Etenim, Caesar, si regem te delegissemus, haberes tu quidem magnum de Imperio Romano agendi arbitrium, sed non ita ut vel minimum de ipsius imminueres maiestate, alioquin qui te fecissemus regem, eadem facultate abdicare te regno iuberemus—nedum posses regnum dividere, nedum tot provincias76 alienare, nedum ipsum regni caput peregrino atque humillimo homini addicere. Canem ovili praeficimus;77 quem si lupi mavult officio fungi, aut eicimus aut occidimus. Nunc tu, cum diu canis officio in ovili Romano defendendo sis functus, ad extremum in lupum nullo exemplo converteris?
“Atque, ut intelligas, quandoquidem nos pro iure nostro cogis78 asperius loqui, nullum tibi in populi Romani Imperio ius esse. [See English page] Caesar vi dominatum occupavit,79 Augustus et in vitium successit et adversariorum partium profligatione se dominum fecit, Tiberius, Gaius, Claudius, Nero, Galba, Otho, Vitellius, Vespasianus, ceterique aut eadem aut simili via libertatem nostram praedati sunt, tu quoque, aliis expulsis aut interemptis, dominus effectus es. Sileo quod ex matrimonio natus non sis.
“Quare, ut tibi nostram mentem testificemur, Caesar, si non libet te80 Romae principatum tenere, habes filios, quorum aliquem in locum tuum, nobis quoque permittentibus ac rogantibus, naturae lege substituas. Sin minus, nobis in animo est publicam amplitudinem cum privata dignitate defendere. Neque enim minor haec iniuria Quiritum quam olim fuit violata Lucretia, neque nobis deerit Brutus qui contra Tarquinium81 se ad libertatem recuperandam huic populo praebeat ducem. Et in istos primum quos nobis praeponis, deinde et in te ferrum stringemus, quod in multos Imperatores et quidem leviores ob causas fecimus.”
Haec profecto Constantinum, nisi lapidem eum aut truncum existimamus, permovissent. Quae si populus non dixisset, tamen dicere apud se et his passim verbis fremere credibile erat. Eamus nunc et dicamus Constantinum gratificari voluisse Silvestro, quem tot hominum odiis, tot gladiis subiceret ut vix, quantum sentio, unum Silvester diem in vita futurus fuisset. Nam eo paucisque aliis absumptis, videbatur82 omnis sublatum iri de pectoribus Romanorum tam dirae iniuriae contumeliaeque suspicio.83
Age porro, si fieri potest, concedamus neque preces, neque minas, neque ullam rationem aliquid profecisse, perstareque adhuc Constantinum, nec velle a suscepta semel persuasione recedere.84 Quis non ad Silvestri orationem, si res vera fuisset umquam,85 commotum86 assentiatur? Quae talis haud dubie fuisset:
[See English page]
“Princeps optime ac fili, Caesar, pietatem quidem tuam tam pronam tamque effusam non possum non amare atque amplecti, verumtamen quod in offerendis Deo muneribus immolandisque victimis nonnihil erres, minime demiror; quippe qui adhuc es in Christiana militia tiro. Ut non decebat olim a sacerdote omnem pecudem feramque et avem87 sacrificari, ita non omne ab eodem accipiendum est munus. Ego sacerdos sum ac pontifex, qui dispicere debeo quid ad altare patiar offerri, ne forte, non dico immundum animal offeratur, sed vipera aut serpens. Itaque sic habeas. Si foret tui iuris, partem Imperii cum regina orbis, Roma, alteri tradere quam filiis (quod minime sentio); si populus hic, si Italia, si ceterae nationes sustinerent, ut quos oderunt et quorum religionem adhuc respuunt, capti illecebris saeculi, eorum imperio obnoxii esse vellent (quod impossibile est): tamen, si quid mihi credendum putas, fili amantissime, ut tibi assentirer88 ulla adduci ratione non possem,89 nisi vellem mihi ipsi esse dissimilis et condiconem meam oblivisci ac propemodum dominum Iesum90 abnegare. Tua enim munera, sive, ut tu vis, tuae remunerationes et gloriam et innocentiam et sanctimoniam meam atque omnium qui mihi successuri sunt polluerent ac prorsus everterent, viamque iis qui ad cognitionem veritatis venturi sunt intercluderent.
“An vero Heliseus,91 Naaman Syro a lepra curato, mercedem accipere noluit: ego te curato accipiam? Ille munera respuit; ego regna mihi dari sinam? Ille personam prophetae maculare noluit; ego personam Christi quam in me gero maculare potero? Cur autem ille accipiendis muneribus personam prophetae maculari putavit? Nempe quod videri poterat vendere sacra, faenerare donum Dei, indigere praesidiis hominum, elevare atque imminuere beneficii dignitatem. Maluit ergo sibi principes ac reges92 beneficiarios facere, quam ipse beneficiarius illorum esse; immo ne mutua quidem beneficentia uti. ‘Beatius est enim multo,’ ut inquit Dominus, [See English page] ‘dare quam accipere.’ Eadem mihi atque adeo maior est causa, cui etiam a Domino praecipitur dicente, ‘Infirmos curate, mortuos suscitate, leprosos mundate, daemones eicite; gratis accepistis, gratis date.’ Egone tantum flagitium admittam, Caesar, ut Dei praecepta93 non exsequar; ut gloriam meam polluam? ‘Melius est,’ ut inquit Paulus, ‘mihi mori quam ut gloriam meam quis evacuet.’ Gloria nostra est apud Deum honorificare ministerium nostrum, ut idem inquit, ‘Vobis dico gentibus; quamdiu ego quidem sum gentium apostolus, glorificabo ministerium meum.’
“Ego, Caesar, aliis quoque sim et exemplum et causa delinquendi; Christianus homo, sacerdos Dei, pontifex Romanus, vicarius Christi? Iam vero innocentia sacerdotum quomodo incolumis erit inter opes, inter magistratus, inter administrationem saecularium negotiorum?94 Ideone terrenis renuntiamus, ut eadem uberiora assequamur; et privata abiecimus, ut aliena possideamus et publica? Nostrae erunt urbes? nostra tributa? nostra vectigalia? Et cur clericos, si hoc95 fecerimus, nos vocari licebit? Pars nostra sive sors, quae Graece dicitur κλῆρος,96 est non terrena sed caelestis. Levitae, qui iidem97 clerici sunt, partem cum fratribus non fuere sortiti: et tu nos iubes etiam fratrum sortiri portionem!
“Quo mihi divitas atque opes, qui Domini voce iubeor nec de crastino esse sollicitus, et cui dictum est ab illo: ‘Nolite thesaurizare super terram; nolite possidere aurum, neque argentum, neque pecuniam in zonis vestris’; et, ‘Difficilius est divitem introire in regnum caelorum, quam camelum per foramen acus transire?’ Ideoque pauperes sibi ministros elegit et qui omnia relinquerent98 et eum sequerentur; et paupertatis ipse fuit exemplum. Usque adeo divitiarum pecuniarumque tractatio innocentiae inimica est, non modo possessio illarum atque dominatus. Unus Iudas, qui loculos [See English page] habebat et portabat quae mittebantur, praevaricatus est; et amore pecuniae, cui assueverat, Magistrum, Dominum, Deum et reprehendit et prodidit. Itaque vereor, Caesar, ne me ex Petro facias Iudam.
“Audi etiam quid Paulus dicat: ‘Nihil intulimus in hunc mundum: haud dubium, quod nec auferre quid possumus. Habentes autem alimenta, et quibus tegamur, his contenti simus. Nam qui volunt divites fieri, incidunt in tentationem et in laqueum diaboli et desideria multa et inutilia et nociva, quae mergunt homines in interitum et perditionem. Radix enim omnium malorum est cupiditas, quam quidam appetentes erraverunt a fide, et inseruerunt se doloribus multis. Tu autem, homo Dei, haec fuge.’ Et tu me accipere iubes, Caesar, quae velut venenum effugere debeo!
“Et quis praeterea, pro tua prudentia, Caesar, consideres, quis inter haec divinis rebus faciendis locus? Apostoli, quibusdam indignantibus quod viduae ipsorum in ministerio quotidiano despicerentur, responderunt non esse aequum relinquere se verbum Dei et ministrare mensis. Et tamen viduarum mensis ministrare, quanto aliud est quam exigere vectigalia, curare aerarium, stipendium numerare militibus, et mille aliis huiusmodi curis implicari? ‘Nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus,’ inquit Paulus. Numquid Aaron, cum ceteris Levitici generis, aliud quam Domini tabernaculum procurabat? Cuius99 filii, quia ignem alienum in thuribula sumpserant, igni caelesti conflagraverunt. Et tu iubes nos ignem saecularium divitiarum, vetitum ac profanum,100 in sacrata thuribula, id est in sacerdotalia opera sumere! Num Eleazar, num Phinees, num ceteri pontifices ministrique aut tabernaculi aut templi quicquam nisi quod ad rem divinam pertineret administrabant? Administrabant dico? Immo administrare poterant, si officio suo satisfacere volebant? Quod si nolint, audiant exsecrationem Domini dicentis: ‘Maledicti, qui opus Domini [See English page] faciunt negligenter.’ Quae exsecratio, cum in omnes, tum in pontifices maxime cadit.
“O quantum est pontificale munus! Quantum est caput esse ecclesiae! Quantum est praeponi pastorem tanto ovili, e cuius manu uniuscuiusque agni ovisque amissae sanguis exigitur; cui dictum est: ‘Si amas me plusquam alii, ut fateris, pasce agnos meos.’ Iterum, ‘si amas me, ut fateris, pasce oves meas.’ Tertio, ‘si amas me, ut fateris, pasce oves meas!’ Et tu me iubes, Caesar, capras etiam pascere et porcos, qui nequeunt ab eodem pastore custodiri!
“Quid, quod me regem facere vis, aut potius Caesarem, id est regum principem? Dominus Iesus Christus, Deus et homo, rex et sacerdos, cum se regem affirmaret, audi de quo regno locutus est: ‘Regnum meum,’ inquit, ‘non est de hoc mundo: si enim de hoc mundo esset regnum meum, ministri mei utique decertarent.’ Et quae fuit prima vox, ac frequentior101 clamor praedicationis eius, nonne hic:102 ‘Paenitentiam agite; appropinquavit enim regnum caelorum. Appropinquavit regnum Dei, cui comparabitur regnum caeli?’ Nonne, cum haec dixit, regnum saeculare nihil ad se pertinere declaravit? Eoque non modo regnum huiusmodi non quaesivit, sed oblatum quoque accipere noluit. Nam cum intelligeret aliquando populos destinasse ut eum raperent regemque facerent, in montium solitudines fugit. Quod nobis qui locum eius103 tenemus non solum exemplo dedit imitandum, sed etiam praecepto, inquiens: ‘Principes gentium dominantur eorum, et qui maiores sunt potestatem exercent in eos. Non ita erit inter vos; sed quicumque voluerit inter vos maior fieri sit vester minister, et qui voluerit primus inter vos esse erit vester servus: sicut filius hominis non venit ut ministretur ei, sed ut ministret et det animam suam in104 redemptionem pro multis.’
[See English page]
“Iudices olim Deus, ut scias, Caesar, constituit super Israel, non reges, populumque sibi nomen regium postulantem detestatus est. Nec aliter ob duritiam105 cordis illorum regem dedit, quam quod repudium permiserat, quod in nova lege revocavit. Et ego regnum accipiam, qui vix iudex esse permittor? ‘An nescitis,’ inquit Paulus, ‘quod sancti de hoc mundo iudicabunt? Et si in vobis iudicabitur mundus, indigni estis qui de minimis iudicetis. Nescitis quod angelos iudicabimus? Quanto magis saecularia? Saecularia igitur iudicia si habueritis, contemptibiles qui sunt in ecclesia, eos constituite ad iudicandum.’ Atqui iudices de rebus et controversiis106 tantummodo iudicabant, non etiam tributa exigebant. Ego exigam, qui scio a Domino interrogatum Petrum: ‘A quibusnam reges terrae acciperent tributum censumve, a filiis an ab alienis?’ et cum hic respondisset ‘Ab alienis,’ ad eodem dictum: ‘Ergo liberi sunt filii?’ Quod si omnes filii mei sunt, Caesar, ut certe sunt, omnes liberi erunt; nihil quisquam solvet. Igitur non est opus mihi tua donatione, qua nihil assecuturus sum praeter laborem quem, ut minime debeo, ita minime possum ferre.
“Quid quod necesse haberem potestatem exercere sanguinis, punire sontes, bella gerere, urbes diripere, regiones ferro ignique vastare! Aliter non est quod sperem posse me tueri quae tradidisses. Et si haec fecero, sacerdos, pontifex, Christi vicarius, sum? Ut illum in me tonantem audiam atque dicentem: ‘Domus mea domus orationis vocabitur omnibus gentibus, et tu fecisti eam speluncam latronum.’ ‘Non veni in mundum,’ inquit Dominus, ‘ut iudicem mundum, sed ut liberem eum.’ Et ego qui illi successi causa mortium [See English page] ero, cui in persona Petri dictum est: ‘Converte gladium tuum in locum suum: omnes enim qui acceperint gladium gladio peribunt?’ Ne defendere quidem nobis ferro nos licet, siquidem defendere Dominum Petrus volebat cum auriculam abscidit servo. Et tu divitiarum aut comparandarum aut tuendarum causa uti ferro nos iubes?
“Nostra potestas est potestas clavium, dicente Domino, ‘Tibi dabo claves regni caelorum. Quodcumque107 ligaveris super terram erit ligatum et in caelis, et quodcumque solveris super terram erit solutum et in caelis. Et portae inferi non praevalebunt adversus eas.’ Nihil ad hanc potestatem, nihil ad hanc dignitatem,108 nihil ad hoc regnum adici potest. Quo qui contentus non est, aliud sibi quoddam a diabolo postulat, qui etiam Domino dicere ausus est: ‘Tibi dabo omnia regna mundi, si cadens in terram adoraveris me.’ Quare, Caesar, cum pace tua dictum sit, noli mihi diabolus effici qui Christum, id est me, regna mundi a te data accipere iubeas. Malo enim illa spernere quam possidere.
“Et ut aliquid de infidelibus, sed, ut spero, futuris fidelibus, loquar; noli me de angelo lucis reddere illis angelum tenebrarum, quorum corda ad pietatem inducere volo, non ipsorum cervici iugum imponere, et gladio quod est verbum Dei, non gladio ferreo,109 mihi subicere; ne deteriores efficiantur, ne recalcitrent, ne cornu feriant, ne nomen Dei meo irritati errore blasphement.110 Filios mihi carissimos111 volo reddere, non servos; adoptare, non emere; generare, non manu capere; animas eorum offerre sacrificium Deo, non diabolo corpora. ‘Discite a me,’ inquit Dominus, ‘quia mitis sum et humilis corde. Capite iugum meum, et invenietis requiem animabus vestris. Iugum enim meum suave112 et pondus meum leve.’
“Cuius ad extremum, ut iam113 finem faciam, illam de114 hac re [See English page] sententiam accipe quam quasi inter me et te tulit. ‘Reddite quae sunt Caesaris Caesari; et quae sunt Dei Deo.’ Quo fit ut nec tu, Caesar, tua relinquere, neque ego quae Caesaris sunt accipere debeam; quae vel si millies offeras numquam accipiam.”
Ad hanc Silvestri orationem apostolico viro dignam, quid esset quod amplius Constantinus posset opponere? Quod cum ita sit, qui aiunt donationem esse factam nonne iniuriosi sunt in Constantinum, quem suos privare imperiumque Romanum voluisse convellere; iniuriosi in senatum populumque Romanum, Italiam, totumque occidentem, quem contra ius fasque mutari imperium permississe; iniuriosi in Silvestrum, quem indignam sancto viro donationem acceptam habuisse; iniuriosi in summum pontificatum cui licere terrenis potiri regnis et Romanum moderari Imperium arbitrantur? Haec tamen omnia eo pertinent, ut appareat Constantinum inter tot impedimenta numquam fuisse facturum, ut rem Romanam Silvestro ex maxima parte donaret ut isti aiunt.
Age porro, ut credamus istam donationem de qua facit pagina vestra mentionem, debet constare etiam de acceptatione Silvestri. Nunc de illa non constat. At credibile est, dicitis, ratam hunc habuisse donationem. Ita credo, nec ratam habuisse modo, verum etiam petiisse, rogasse, precibus extorsisse, credibile est. Quid vos credibile, quod praeter opinionem est hominum, dicitis? Nec quia in pagina privilegii de donatione fit mentio, putandum est fuisse acceptatum:115 sed e contrario, quia non fit mentio de acceptatione, dicendum est non fuisse donatum.116 Ita plus contra vos [See English page] facit, hunc donum respuisse, quam illum dare voluisse; et beneficium in invitum non confertur. Neque vero tantum donata respuisse Silvestrum suspicari debemus, sed tacite etiam indicasse nec illum dare iure117 nec se iure accipere posse.
Sed o caecam semper inconsultamque avaritiam!118 Demus ut tabulas quoque de assensu Silvestri proferre possitis veras, incorruptas, sinceras: num protinus donata sunt quae in talibus119 continentur? Ubi possessio? Ubi in manus traditio? Nam si chartam modo Constantinus dat, non gratificari Silvestro voluit, sed illudere. Verisimile est, dicitis, qui donat quippiam eum et possessionem tradere. Videte quid loquamini! cum possessionem non esse datam constet, et an datum sit ius ambigatur. Verisimile est qui possessionem non dedit, eum ne ius quidem dare voluisse.
An non constat possessionem numquam fuisse traditam? Quod negare impudentissimum est. Numquid Silvestrum Constantinus in Capitolium quasi triumphantem inter frequentium Quiritum, sed infidelium, plausum duxit? In sella aurea adsistente universo senatu collocavit? Magistratus pro sua quemque dignitate regem salutare et adorare iussit? Hoc120 erga novos principes fieri solet, non tantum aliquod palatium velut Lateranense tradi. Num postea per universam Italiam circumduxit?121 Adiit cum illo Gallias; adiit Hispanos;122 adiit Germanos, ceterumque occidentem? Aut si gravabantur123 ambo tantum obire terrarum, quibusnam tam ingens officium delegarunt, qui et Caesaris vice traderent possessionem et Silvestri acciperent? Magni ii124 viri atque eximiae auctoritatis esse debuerunt: et tamen qui fuerint ignoramus. Et quantum in his duobus verbis, tradere et accipere, subest pondus!125 Nostra memoria, ut exempla vetusta omittam, numquam aliter facitatum vidimus, cum quis aut urbis aut regionis aut provinciae dominus factus est; ita demum traditam existimari possessionem, si magistratus [See English page] pristini summoveantur novique subrogentur. Hoc si tunc Silvester fieri non postulasset, tamen magnificentiae Constantini intererat, ut declararet non verbo se, sed re possessionem tradere, suos praesides amovere aliosque ab illo substitui iubere. Non traditur possessio quae penes eosdem remanet qui possidebant, et novus dominus illos summovere non audet.
Sed fac istud quoque non obstare, et nihilominus putari Silvestrum possedisse, atque omnia praeter morem praeterque naturam tunc esse dicamus administrata. Postquam ille abiit, quos provinciis urbibusque rectores Silvester praeposuit; quae bella gessit; quas nationes ad arma spectantes oppressit; per quos haec administravit? Nihil horum scimus, respondetis. Ita puto, nocturno tempore haec omnia gesta sunt, et ideo nemo vidit.
Age, fuit in possessione Silvester? Quis eum de possessione deiecit? Nam perpetuo in possessione non fuit, neque successorum aliquis saltem usque ad Gregorium Magnum, qui et ipse caruit possessione. Qui extra possessionem est, nec se ab ea deiectum probare potest, is profecto numquam possedit; et si se possedisse dicat, insanit. Vides ut te insanum etiam probo! Alioquin, dic quis papam deiecit? Ipsene Constantinus, an eius filii, an Iulianus, an quis126 alius Caesar? Profer nomen expulsoris, profer tempus, unde primum, unde secundo, ac deinceps expulsus est. Num per seditionem127 et caedes, an sine his? Coniurarunt in eum pariter nationes, an quae prima? Quid! Nemo omnium auxilio fuit: ne illorum quidem qui per Silvestrum aliumve papam praepositi urbibus ac provinciis erant? Uno die universa amisit; an paulatim et per partes? Restitit ipse suique magistratus; an ad primum se tumultum abdicarunt? Quid! Ipsi victores non in eam faecem128 hominum, quam indignam imperio ducebant, ferro grassati sunt, in ultionem129 contumeliae, in tutelam occupatae dominationis, in [See English page] contemptum religionis nostrae, in ipsum etiam posteritatis exemplum? Omnino eorum qui victi sunt nemo fugam cepit? nemo latuit? nemo timuit? O admirabilem casum! Imperium Romanum tantis laboribus, tanto cruore partum, tam placide, tam quiete a Christianis sacerdotibus vel partum est, vel amissum, ut nullus cruor, nullum bellum, nulla querela intercesserit; et quod non minus admirari debeas, per quos hoc gestum sit, quo tempore, quomodo, quamdiu, prorsus ignotum. Putes in silvis inter arbores regnasse Silvestrum, non Romae, et inter homines; et ab hibernis130 imbribus frigoribusque, non ab hominibus eiectum.
Quis non habet cognitum, qui paulo plura lectitarit, quot reges Romae, quot consules, quot dictatores, quot tribuni plebis, quot censores, quot aediles131 creati fuerint? Nemoque ex tanta hominum copia, ex tanta vetustate nos fugit. Scimus item quot Atheniensium duces, quot Thebanorum, quot Lacedaemoniorum exstiterint; pugnas eorum terrestres navalesque universas tenemus. Non ignoramus qui reges Persarum, Medorum,132 Chaldaeorum, Hebraeorum fuerint, aliorumque plurimorum; et quomodo horum quisque aut acceperit regnum, aut tenuerit, aut perdiderit, aut recuperaverit. Romanum autem, sive Silvestrianum, Imperium, qua ratione inceperit, aut qua desierit, quando, per quos, in ipsa quoque urbe nescitur. Interrogo num133 quos harum rerum testes auctoresque proferre possitis. Nullos, respondetis. Et non pudet vos, non tam homines, quam pecudes dicere verisimile esse possedisse Silvestrum!
Quod quia vos non potestis, ego e contrario docebo, ad ultimum usque diem vitae Constantinum, et gradatim deinceps omnes Caesares possedisse, ut ne quid habeatis quod hiscere possitis. At perdifficile est et magni, ut opinor, operis hoc docere! Evolvantur omnes Latinae Graecaeque historiae; citentur ceteri auctores qui de illis meminere temporibus: ac134 neminem reperies in hac re ab alio discrepare. Unum ex mille testimoniis sufficiat.135 Eutropius, qui Constantinum, qui tres Constantini filios a patre relictos [See English page] dominos orbis terrarum vidit, qui de Iuliano filio fratris Constantini ita scribit: “Hic Iulianus, qui fuit subdiaconus136 in Romana ecclesia, Imperator137 effectus apostatavit in idolorum cultu,138 rerum potitus est, ingentique apparatu Parthis intulit bellum, cui expeditioni ego quoque interfui.” Nec de donatione Imperii occidentis tacuisset; nec paulo post de Ioviano, qui successit Iuliano, ita dixisset: “Pacem cum Sapore necessariam quidem sed ignobilem fecit, mutatis finibus ac nonnulla Imperii Romani parte tradita. Quod ante, ex quo Romanum Imperium conditum erat, numquam accidit. Quin etiam legiones nostrae apud Caudium per Pontium Telesinum139 et in Hispania apud Numantiam et in Numidia sub iugo missae sunt, ut nihil tamen finium traderetur.”
Hoc loco libet vos,140 nuperrime licet141 defuncti estis, convenire, pontifices Romani, et te, Eugeni, qui vivis cum Felicis142 tamen venia. Cur donationem Constantini magno ore iactitatis, frequenterque vos ultores erepti Imperii quibusdam regibus principibusque minamini, et confessionem quandam servitutis a Caesare dum coronandus est et a nonnullis aliis principibus extorquetis, veluti ab rege Neapolitano atque Siciliae; id quod numquam aliquis veterum Romanorum pontificum fecit, non Damasus apud Theodosium, non Syricius apud Arcadium,143 non Anastasius apud Honorium, non Ioannes apud Iustinianum, non alii apud alios sanctissimi papae apud optimos Caesares, sed semper illorum Romam Italiamque, cum provinciis quas nominavi, fuisse professi sunt? Eoque numismata aurea, ut de aliis monumentis sileam templisque urbis Romanae, circumferuntur, non Graecis sed Latinis litteris inscripta, Constantini iam Christiani et deinceps [See English page] cunctorum ferme Imperatorum, quorum multa penes me sunt cum hac plerumque subscriptione subter imaginem crucis, “Concordia orbis.” Qualia infinita reperirentur summorum pontificum, si umquam Romae imperassetis! Quae nulla reperiuntur, neque aurea, neque argentea, neque ab aliquo visa memorantur. Et tamen necesse erat illo tempore proprium habere numisma quisquis imperium Romae teneret; saltem sub imagine Salvatoris aut Petri.
Pro144 imperitiam hominum! Non cernitis, si donatio Constantini vera est, Caesari—de Latino loquor—nihil relinqui. En qualis Imperator, qualis rex Romanus erit, cuius regnum si quis habeat, nec aliud habeat, omnino nil habet! Quod si itaque palam est Silvestrum non possedisse; hoc est, Constantinum non tradidisse possessionem, haud dubium erit ne ius quidem, ut dixi, dedisse possidendi: nisi dicitis ius quidem datum, sed aliqua causa possessionem non traditam; ita plane dabat quod minime futurum intelligebat; dabat quod tradere non poterat; dabat quod non prius venire in manus eius cui dabatur possibile erat quam esset extinctum; dabat donum quod ante quingentos annos aut numquam valiturum foret. Verum hoc loqui aut sentire insanum est.
Sed iam tempus est, ne longior fiam, causae adversariorum iam concisae atque laceratae letale145 vulnus imprimere et uno eam iugulare ictu. Omnis fere historia, quae nomen historiae meretur, Constantinum a puero cum patre Constantio146 Christianum refert multo etiam ante pontificatum Silvestri; ut Eusebius ecclesiasticae scriptor historiae, quem Rufinus,147 non in postremis doctus, in Latinum interpretatus duo volumina de aevo suo adiecit, quorum [See English page] uterque paene148 Constantini temporibus fuit. Adde huc testimonium etiam Romani pontificis qui his rebus gerendis non interfuit sed praefuit, non testis sed auctor, non alieni negotii sed sui narrator. Is est Melchiades papa, qui proximus fuit ante Silvestrum, qui ita ait: “Ecclesia ad hoc usque pervenit, ut non solum gentes sed etiam Romani principes, qui totius orbis monarchiam tenebant, ad fidem Christi et149 fidei sacramenta concurrerent. E quibus vir religiosissimus Constantinus, primus fidem veritatis patenter adeptus, licentiam dedit per universum orbem150 suo degentibus imperio non solum fieri Christianos, sed etiam fabricandi ecclesias, et praedia constituit tribuenda. Denique idem praefatus princeps donaria immensa contulit, et fabricam templi primae sedis beati Petri instituit; adeo ut sedem imperialem relinqueret et beato Petro suisque successoribus profuturam concederet.” En nihil Melchiades a Constantino datum ait, nisi palatium Lateranense, et praedia, de quibus Gregorius in registro facit saepissime mentionem. Ubi sunt qui nos[151] in dubium vocare non sinunt donatio Constantini valeat necne, cum illa donatio fuerit et ante Silvestrum et rerum tantummodo privatarum?
[See English page]
Quae res quamquam plana et aperta sit, tamen de ipso quod isti stolidi proferre solent privilegio disserendum est.
Et ante omnia non modo ille qui Gratianus videri voluit, qui nonnulla ad opus Gratiani adiecit, improbitatis arguendus est, verum etiam inscitiae qui opinantur paginam privilegii apud Gratianum contineri; quod neque docti umquam putarunt, et in vetustissimis quibusque editionibus152 decretorum non invenitur. Et si quo in loco huius rei Gratianus meminisset, non in hoc ubi isti collocant seriem ipsam orationis abrumpentes, sed in eo ubi agit de Ludovici153 pactione meminisset. Praeterea duo millia locorum in decretis sunt quae ab huius loci fide dissentiant; quorum unus est ubi, quae superius retuli, Melchiadis verba ponuntur. Nonnulli eum qui hoc capitulum adiecit aiunt vocatum Paleam vel vero nomine, vel ideo quod quae de suo adiunxit ad Gratianum comparata instar palearum iuxta frumenta existimentur. Utcumque sit, indignissimum est credere, quae ab154 hoc adiecta sunt, ea decretorum collectorem aut ignorasse, aut magnifecisse habuisseque pro veris. Bene habet, sufficit; vicimus. Primum quod hoc Gratianus non ait ut isti mentiebantur, immo adeo, prout155 ex infinitis locis datur intelligi, negat atque confutat. Deinde quod unum et ignotum et nullius auctoritatis ac minimi156 hominem afferunt, ita etiam stolidum, ut ea Gratiano affinxerit, quae cum ceteris illius dictis congruere non possent. Hunc ergo vos auctorem profertis? Huius unius testimonio nitimini?157 Huius chartulam ad tantae rei confirmationem contra sexcenta probationum genera recitatis? At ego exspectaveram ut aurea sigilla, marmoratos titulos, mille auctores ostenderetis.
Sed ipse, dicitis, Palea auctorem profert, fontem historiae ostendit, [See English page] et Gelasium158 papam cum multis episcopis in testimonium citat. “Ex Gestis,” inquit, “Silvestri, quae beatus Gelasius in concilio septuaginta episcoporum a catholicis legi commemorat, et pro antiquo usu multas hoc dicit ecclesias imitari; in quibus legitur, Constantinus et cetera.” Multo superius, ubi de libris legendis et non legendis agitur, etiam dixerat, “Actus beati Silvestri praesulis, licet eius qui scripsit nomen ignoremus, a multis tamen ab urbe Roma catholicis legi cognovimus, et pro antiquo usu hoc imitantur ecclesiae.” Mira haec auctoritas, mirum testimonium, inexpugnabilis probatio! Dono vobis hoc, Gelasium dum de concilio septuaginta episcoporum loquitur id dixisse. Num id dixit, paginam privilegii in beatissimi Silvestri Gestis legi? Is vero tantum ait Gesta Silvestri legi159 et hoc Romae, cuius ecclesiae auctoritatem multae aliae sequuntur,160 quod ego non nego; concedo, fateor; me quoque una cum Gelasio testem exhibeo. Verum quid vobis ista res prodest, nisi ut in adducendis testibus mentiri voluisse videamini? Ignoratur nomen eius qui hoc in Decretis ascripsit, et solus hoc dicit. Ignoratur nomen eius qui scripsit historiam, et solus is et falso testis affertur. Et vos, boni viri atque prudentes, hoc satis superque esse ad tantae rei testimonium existimatis? At videte, quantum inter meum intersit vestrumque iudicium. Ego ne si hoc quidem apud Gesta Silvestri privilegium contineretur, pro vero habendum putarem, cum historia illa non historia sit, sed poetica et impudentissima fabula, ut posterius ostendam; nec quisquam alius alicuius dumtaxat161 auctoritatis de hoc privilegio [See English page] habeat mentionem. Et Iacobus Voraginensis, propensus in amorem clericorum ut archiepiscopus, tamen in Gestis sanctorum de donatione Constantini, ut fabulosa nec digna quae inter Gesta Silvestri poneretur, silentium egit; lata quodammodo sententia contra eos, si qui haec litteris mandavissent.
Sed ipsum falsarium ac vere “paleam,” non triticum, obtorto collo in iudicium trahere volo. Quid ais, falsarie? Unde fit quod istud privilegium inter Silvestri Gesta non legimus? Credo hic liber rarus est, difficilis inventu, nec vulgo habetur, sed tamquam fasti olim a pontificibus, aut libri Sibyllini162 a decemviris custoditur! Lingua Graeca aut Syriaca aut Chaldaica scriptus est! Testatur Gelasius a multis catholicis legi; Voraginensis de eo meminit; nos quoque mille et antique scripta exemplaria vidimus; et in omni fere cathedrali ecclesia, cum adest Silvestri natalis dies, lectitantur: et tamen nemo se illic legisse istud ait quod tu affingis, nemo audisse, nemo somniasse. An alia quaedam fortassis historia est? Et quaenam ista erit? Ego aliam nescio, nec abs te aliam dici interpretor, quippe de ea tu loqueris quam Gelasius apud multas ecclesias lectitari refert. In hac autem tuum privilegium non invenimus. Quod si istud in Vita Silvestri non legitur, quid tu ita legi tradidisti? Quid in tanta re iocari ausus es, et levium hominum cupiditatem eludere?
Sed stultus sum qui illius potius insector audacium, quam istorum dementiam qui crediderunt. Si quis apud Graecos, apud Hebraeos, apud barbaros diceret hoc esse memoriae proditum, nonne iuberetis nominari auctorem, proferri codicem, et locum ab interprete fideli exponi antequam crederetis? Nunc de lingua [See English page] vestra, de notissimo codice fit mentio, et vos tam incredibile factum aut non inquiritis, aut, cum scriptum non reperiatis, tam prona estis credulitate ut pro scripto habeatis atque pro vero. Et hoc titulo contenti, terras miscetis et maria, et, quasi nullum subsit dubium, eos qui vobis non credunt, terrore bellorum aliisque minis prosequimini. Bone Iesu, quanta vis, quanta divinitas est veritatis, quae per sese sine magno conatu ab omnibus dolis ac fallaciis se ipsa defendit, ut non immerito, cum esset apud Darium regem exorta contentio quid foret maxime validum et alius aliud diceret, tributa sit palma veritati!
Quia cum sacerdotibus, non cum saecularibus, mihi res est, ecclesiastica magis quam saecularia sunt exempla repetenda. Iudas Machabaeus, cum dimissis Romam legatis foedus amicitiamque a senatu impetrasset, curavit verba foederis in aes incidenda Ierosolimamque portanda. Taceo de lapideis decalogi tabulis, quas Deus Moysi dedit. Ista vero tam magnifica Constantini et tam inaudita donatio nullis neque in auro, neque in argento, neque in aere, neque in marmore, neque postremo in libris, probari documentis potest; sed tantum, si isti credimus, in charta, sive membrana. Iobal primus musices auctor, ut est apud Iosephum, cum esset a maioribus per manus tradita opinio res humanas semel aqua iterum igni delendas, doctrinam suam duabus columnis163 inscripsit, lateritia contra ignem, lapidea contra aquas; quae ad Iosephi aevum, ut idem scribit, permansit; ut suum in homines beneficium semper exstaret. Et apud Romanos rusticanos164 adhuc et agrestes, cum parvae et rarae litterae essent, tamen leges duodecim tabularum in aes fuere incisae, quae vi165 capta atque incensa a Gallis urbe incolumes postea sunt repertae. Adeo duo maxima in rebus humanis, diuturnitatem temporis et fortunae violentiam, vincit [See English page] circumspecta providentia. Constantinus vero orbis terrarum donationem papyro166 tantum et atramento signavit, cum praesertim machinator fabulae, quisquis ille fuit, faciat Constantinum dicentem se credere non defore qui donationem hanc impia aviditate rescinderent! Hoc times, Constantine, et non caves ne ii qui Romam Silvestro eriperent chartulam quoque surriperent?
Quid ipse Silvester pro se nihil agit? Ita omnia Constantino remittit? Ita securus ac segnis est in tanto negotio? Nihil sibi, nihil ecclesiae suae, nihil posteritati prospicit? En, cui Imperium Romanum administrandum committas,167 qui tam magnae rei tantoque aut lucro aut periculo indormit! Si quidem sublata chartula, privilegii donationem utique aetate procedente probare non poterit.
“Paginam privilegii” appellat homo vesanus. Privilegiumne tu (libet velut praesentem insectari) vocas donationem orbis terrarum; et hoc in pagina vis esse scriptum; et isto genere orationis usum esse Constantinum? Si titulus absurdus est, qualia cetera existimemus?
“Constantinus Imperator quarto die sui baptismatis privilegium Romanae ecclesiae pontifici contulit, ut in toto orbe Romano168 sacerdotes ita hunc caput habeant, sicut iudices regem.” Hoc in ipsa Silvestri historia continetur; ex quo dubitari non potest ubinam scriptum significetur “privilegium.” Sed, more eorum qui mendacia machinantur, a vero incoepit169 ut sequentibus, quae falsa sunt, conciliet fidem, ut Sinon apud Virgilium:
[See English page]
“Cuncta equidem tibi, rex, fuerint quaecumque fatebor.
Vera, inquit, nec me Argolica de gente negabo.”
Hoc primum, deinde falsa subiecit. Ita hoc loco noster Sinon facit, qui cum a vero incoepisset, adiecit:
“In eo privilegio, inter cetera, legitur: ‘Utile iudicavimus una cum omnibus satrapis nostris et universo senatu, optimatibus etiam, et cum cuncto populo imperio Romanae ecclesiae subiacenti ut sicut beatus Petrus in terris vicarius Dei videtur esse constitutus, etiam et pontifices ipsius principis apostolorum vicem principatus potestatem amplius quam terrenae imperialis nostrae serenitatis mansuetudo habere videretur, concessam a nobis nostroque imperio obtineant.’”
O scelerate atque malefice! Eadem quam affers in testimonium refert historia, longo tempore neminem senatorii ordinis voluisse accipere religionem Christianam, et Constantinum pauperes sollicitasse pretio ad baptismum. Et tu ais intra primos statim dies senatum, optimates, satrapes,170 quasi iam Christianos, de honestanda ecclesia Romana cum Caesare decrevisse! Quid! Quod vis interfuisse satrapes? O cautes, O stipes! Sic loquuntur Caesares? Sic concipi solent decreta Romana? Quis umquam satrapes in consiliis Romanorum nominari audivit? Non teneo memoria umquam legisse me ullum, non modo Romanum, sed ne in Romanorum quidem provinciis satrapem nominatum. At hic Imperatoris [See English page] satrapes vocat, eosque senatui praeponit, cum omnes honores, etiam qui principi deferuntur, tantum a senatu decernantur, aut iuncto171 “populoque Romano.” Hinc est quod in lapidibus vetustis aut tabulis aereis aut numismatis duas litteras videmus scriptas: S. C.; id est, “Senatus consulto,” vel quattuor:172 S. P. Q. R., hoc est, “Senatus populusque Romanus.” Et, ut Tertullianus meminit, cum Pontius Pilatus de admirandis Christi actionibus ad Tiberium Caesarem, non ad senatum, scripsisset, siquidem ad senatum scribere de magnis rebus magistratus consueverant, senatus hanc rem indigne tulit, Tiberioque praerogativam ferenti ut Iesus pro deo coleretur repugnavit, ob tacitam tantummodo indignationem offensae senatoriae dignitatis. Et ut scias quantum senatus valeat auctoritas, ne pro deo coleretur obtinuit.
Quid! Quod ais optimates? Quos aut primarios in republica viros intelligimus, qui cur nominentur173 cum de ceteris magistratibus silentium sit? aut eos qui populares non sunt, benevolentiam populi aucupantes, sed optimi cuiusque et bonarum partium studiosi ac defensores, ut Cicero quadam oratione demonstrat? Ideoque Caesarem ante oppressam rempublicam popularem fuisse dicimus, Catonem ex optimatibus, quorum differentiam Sallustius explicavit. Neque hi optimates magisquam populares aut ceteri boni viri dicuntur in consilio adhiberi.
Sed quid mirum si adhibentur optimates, ubi cunctus populus, si homini credimus, cum senatu et Caesare iudicavit, et is quidem Romanae ecclesiae subiacens! Et quis iste est populus? Romanusne? [See English page] At cur non dicitur populus Romanus potiusquam populus subiacens? Quae nova ista contumelia est in Quirites, de quibus optimi poetae elogium est:
“Tu regere imperio populos, Romane, memento?”
Qui regit alios populos,174 ipse vocatur populus subiacens, quod inauditum est. Nam in hoc, ut in multis epistolis Gregorius testatur, differt Romanus princeps175 a ceteris, quod solus est princeps liberi populi. Ceterum ita sit ut vis. Nonne et alii populi subiacent? An alios quoque significas? Quomodo fieri istud triduo poterat, ut omnes populi subiacentes imperio Romanae ecclesiae illi decreto adessent? Tametsi num176 omnis faex populi iudicabat? Quid! Antequam subiecisset Romano pontifici populum Constantinus subiectum vocaret? Quid! Quod ii177 qui subiacentes vocantur faciendo dicuntur praefuisse decreto? Quid! Quod hoc ipsum dicuntur decrevisse, ut sint subiacentes et ut ille cui subiacent hos habeat subiacentes? Quid agis aliud, infelix,178 nisi ut iudices te voluntatem fallendi habere, facultatem non habere?
“Eligentes nobis ipsum principem apostolorum, vel eius vicarios, firmos apud Deum esse patronos. Et sicut nostra est terrena imperialis potentia, ita eius sacrosanctam Romanam ecclesiam decrevimus veneranter honorare, et amplius quam nostrum imperium terrenumque thronum, sedem sacratissimam beati Petri gloriose exaltari,179 tribuentes ei potestatem et gloriam et dignitatem, atque vigorem et honorificentiam imperialem.”
Revivisce paulisper, Firmiane180 Lactanti, resisteque huic asino tam vaste immaniterque rudenti. Ita verborum turgentium strepitu delectatur, ut eadem repetat et inculcet quae modo dixerat. [See English page] Huncne in modum aevo tuo loquebantur Caesarum scribae, ne dicam agasones? Elegit sibi illos Constantinus non patronos, sed “esse patronos.” Interposuit illud “esse” ut numerum redderet concinniorem. Honesta ratio! Barbare loqui ut venustius currat oratio, si modo quid in tanta scabritia venustum esse potest! “Eligentes principem apostolorum, vel eius vicarios.” Non eligis181 Petrum et eius deinceps vicarios, sed aut hunc exclusis illis, aut illos hoc excluso. Et pontifices Romanos appellat vicarios Petri, quasi vel vivat Petrus, vel minori dignitate sint ceteri quam Petrus fuit. Nonne et illud barbarum est; “a nobis nostroque imperio?” Quasi imperium habeat animum concedendi et potestatem! Nec fuit contentus dicere “obtineant,” nisi etiam diceret “concessam,” cum satis alterum esset. Et illud “firmos patronos,” perquam elegans est! Scilicet firmos vult ne pecunia corrumpantur aut metu labantur. Et illud “terrena imperialis potentia”; duo adiectiva sine copula! Et illud “veneranter honorare,” et illud “nostrae imperialis serenitatis mansuetudo!” Lactantianam eloquentiam redolet, cum de potentia agatur imperii, serenitatem nominare et mansuetudinem, non amplitudinem et maiestatem. Quod etiam tumida superbia inflatum est, ut in illo quoque, “gloriose exaltari”182 per “gloriam et potestatem et dignitatem, et vigorem et honorificentiam imperialem”! quod ex Apocalypsi sumptum videtur, ubi dicitur: “Dignus est agnus qui occisus est, accipere virtutem et divinitatem183 et sapientiam et fortitudinem et honorem et benedictionem.” Frequenter, ut posterius liquebit, titulos Dei sibi [See English page] arrogare fingitur Constantinus, et imitari velle sermonem sacrae Scripturae, quem numquam legerat.
“Atque decernentes sancimus, ut principatum teneat, tam super quatuor sedes Alexandrinam, Antiochenam, Ierosolimitanam, Constantinopolitanam, quam etiam super omnes in universo orbe terrarum Dei ecclesias; etiam pontifex, qui per tempora ipsius sacrosanctae Romanae ecclesiae extiterit, celsior et princeps cunctis sacerdotibus et totius mundi existat, et eius iudicio, quae ad cultum Dei et fidem Christianorum vel stabilitatem procurandam fuerint, disponantur.”184
Omitto hic barbariem sermonis, quod “princeps sacerdotibus” pro “sacerdotum” dixit, et quod in eodem loco posuit “extiterit” et “existat,” et, cum dixerit “in universo orbe terrarum,” iterum addit “totius mundi,” quasi quiddam diversum, aut caelum, quae mundi pars est, complecti velit, cum bona pars orbis terrarum sub Roma non esset, et quod “fidem Christianorum,” “vel stabilitatem procurandam,” tamquam non possent simul esse, distinxit, et quod “decernere” et “sancire” miscuit, et veluti prius cum ceteris Constantinus non iudicasset, decernere eum et, tamquam poenam proponat, sancire, et quidem una cum populo sancire facit. Quis hoc Christianus pati queat, et non papam, qui hoc patitur ac libens audit et recitat, censorie severeque castiget, quod, cum a Christo primatum acceperit Romana sedes et id, Gratiano testante multisque Graecorum, octava synodus declararit, accepisse dicatur [See English page] a Constantino vix dum Christiano tamquam a Christo? Hoc ille modestissimus princeps dicere, hoc piissimus pontifex audire voluisset? Absit tam grave ab utroque illorum nefas!
Quid, quod multo est absurdius, capitne rerum natura, ut quis de Constantinopoli loqueretur tamquam una patriarchalium sedium, quae nondum esset nec patriarchalis, nec sedes, nec urbs Christiana, nec sic nominata, nec condita, nec ad condendum destinata? Quippe privilegium concessum est triduo quod Constantinus esset effectus Christianus, cum Byzantium185 adhuc erat, non Constantinopolis. Mentior nisi hoc quoque confiteatur186 hic stolidus. Scribit enim prope calcem privilegii:
“Unde congruum prospeximus, nostrum imperium et regiam potestatem orientalibus transferri regionibus, et in Byzantiae provinciae optimo loco nomini nostro civitatem aedificari, et illic nostrum constitui imperium.”
Si ille transferre volebat alio imperium, nondum transtulerat. Si illic volebat constituere imperium, nondum constituerat. Si sic volebat aedificare urbem, nondum aedificaverat. Non ergo fecisset mentionem de patriarchali, de una quattuor sedium, de Christiana, de sic nominata, de condita; de qua condenda, ut historiae placet quam Palea in testimonium affert, ne cogitarat quidem. A qua187 non videt haec belua, sive is Palea sit, sive alius quem Palea sequitur, se dissentire, ubi Constantinus, non sua sponte, sed inter quietem admonitu Dei, non Romae, sed Byzantii, non intra paucos dies, sed post aliquot annos, dicitur decrevisse de urbe condenda, nomenque quod in somnis edoctus fuerat indidisse. Quis ergo non [See English page] videt, qui privilegium composuit, eum diu post tempora Constantini fuisse, et, cum vellet adornare mendacium, excidisse sibi quod ante dixisset haec gesta esse Romae tertio die quam ille fuisset baptizatus: ut in eum decentissime cadat tritum vetustate proverbium, “Mendaces memores esse oportere”?
Quid, quod Byzantiam provinciam vocat quod erat oppidum nomine188 Byzantium? Locus haudquaquam capax tantae urbis condendae: namque muris complexa est Constantinopolis vetus Byzantium! Et hic in eius optimo loco ait urbem esse condendam! Quid, quod Thraciam,189 ubi positum erat Byzantium, vult esse in oriente, quae vergit ad Aquilonem! Opinor ignorabat Constantinus locum quem condendae urbi delegerat, sub quo caelo esset, urbsque an provincia, quanta eius mensura foret!
“Ecclesiis beatorum apostolorum Petri et Pauli pro continuatione luminariorum possessionum praedia contulimus, et rebus diversis eas ditavimus, et per nostram imperialem iussionem sacram tam in oriente quam in occidente quam etiam a septentrione et meridionali plaga, videlicet in Iudaea, Graecia, Asia, Thracia, Africa, et Italia, vel diversis insulis, nostra largitate eis concessimus, ea prorsus ratione, ut per manus beatissimi patris nostri Silvestri summi pontificis successorumque eius omnia disponantur.”
O furcifer! Ecclesiaene, id est templa, Romae erant Petro et Paulo dicatae? Quis eas exstruxerat?190 Quis aedificare ausus fuisset cum nusquam foret, ut historia ait, Christianis locus nisi secreta et latebrae? Aut si qua templa Romae fuissent illis dicata apostolis, non erant digna in quibus tanta luminaria accenderentur; aediculae sacrae, non aedes; sacella, non templa; oratoria inter privatos parietes, non publica delubra. Non ergo ante cura gerenda erat de luminaribus templorum, quam de ipsis templis.
[See English page]
Quid ais tu, qui facis Constantinum dicentem Petrum et Paulum beatos, Silvestrum vero cum adhuc vivit beatissimum, et suam qui paulo ante fuisset ethnicus iussionem sacram? Tantane conferenda sunt pro luminaribus continuandis, ut totus orbis terrarum fatigetur? At quae ista praedia sunt, praesertim “possessionum”? Praediorum possessiones dicere solemus, non “possessionum praedia.” Das praedia, nec quae praedia explicas. Ditasti diversis rebus, nec quando, nec quibus rebus ostendis. Vis plagas orbis a Silvestro disponi, nec pandis quo genere disponendi. Concessisti haec antea? Cur te hodie incoepisse significas honorare ecclesiam Romanam et ei privilegium concedere? Hodie concedis; hodie ditas? Cur dicis “concessimus” et “ditavimus”? Quid loqueris, aut quid sentis, bestia? Cum fabulae machinatore mihi sermo est, non cum optimo principe Constantino.
Sed quid in te ullam prudentiam, ullam doctrinam requiro, qui nullo ingenio, nulla litteratura es praeditus; qui ais “luminariorum” pro luminarium, et “orientalibus transferri regionibus” pro eo quod est ad orientales transferri regiones? Quid porro? Istaene sunt quattuor plagae? Quam orientalem numeras? Thraciamne? At, ut dixi, vergit ad septentrionem. An Iudaeam? At magis ad meridiem spectat, utpote vicina Aegypto. Quam item occidentalem? Italiamne? At haec in Italia gerebantur, quam nemo illic agens occidentalem vocat; cum Hispanias dicamus esse in occidente; et Italia hinc ad meridiem illinc ad arcton magisquam ad occidentem vergit. Quam septentrionalem? An Thraciam? At ipse ad orientem esse vis. An Asiam? At haec sola totum possidet orientem, septentrionem vero communem191 cum Europa. Quam meridionalem? Certe Africam. At cur non aliquam nominatim provinciam proferebas? Nisi forte Aethiopes Romano imperio [See English page] suberant. Et nihilominus non habent locum Asia et Africa cum orbem terrarum in quattuor dividimus partes et nominatim regiones singularum referimus, sed cum in tres, Asiam, Africam, Europam; nisi Asiam pro Asiatica provincia, Africam pro ea provincia quae prope Gaetulos192 est, appellas, quae non video cur praecipue nominentur.193
Sicine194 locutus esset Constantinus, cum quattuor orbis plagas exsequitur,195 ut has regiones nominaret, ceteras non nominaret; et a Iudaea inciperet, quae pars Syriae numeratur et quae amplius Iudaea non erat, eversa Hierosolima, fugatis et prope exstinctis196 Iudaeis, ita ut credam vix aliquem in sua tunc patria remansisse, sed alias habitasse nationes? Ubi tandem erat Iudaea, quae nec Iudaea amplius vocabatur, ut hodie videmus illud terrae nomen exstinctum? Et sicut exterminatis Chananeis Chananea regio desiit appellari, commutato nomine in Iudaeam a novis incolis, ita exterminatis Iudaeis et convenis gentibus eam incolentibus desierat Iudaea nominari.
Nuncupas Iudaeam, Thraciam, insulas; Hispanias vero, Gallias, Germanos non putas nuncupandos, et cum de aliis linguis loquaris, Hebraea, Graeca, barbara, de ulla provinciarum Latino sermone utentium non loqueris. Video: has tu ideo197 omisisti, ut postea in donatione complectereris. Et quid non tanti erant tot provinciae occidentis, ut continuandis luminaribus suppeditarent sumptus, nisi reliquus orbis adiuvaret?
Transeo quod haec concedi ais per largitatem; non ergo, ut isti aiunt, ob leprae curationem. Alioquin insolens sit, quisquis renumerationem loco munerum ponit.
“Beato Silvestro eius vicario de praesenti tradimus palatium imperii nostri Lateranense, deinde diadema, videlicet coronam capitis nostri, simulque phrygium, nec non et superhumerale, videlicet lorum quod imperiale circumdare198 solet collum, verum etiam [See English page] chlamydem199 purpuream, atque tunicam coccineam, et omnia imperialia indumenta, seu etiam dignitatem imperialium praesidentium equitum; conferentes etiam ei imperialia sceptra, simulque cuncta signa atque banna et diversa ornamenta imperialia, et omnem processionem imperialis culminis, et gloriam potestatis nostrae.
“Viris etiam diversi ordinis reverendissimis200 clericis sanctae Romanae ecclesiae servientibus, illud culmen singularis potentiae et praecellentiae habere sancimus, cuius amplissimus noster senatus videtur gloria adornari, id est patricios,201 consules effici. Nec non in ceteris dignitatibus imperialibus eos promulgavimus decorari. Et sicut imperialis extat decorata militia, ita clerum sanctae Romanae ecclesiae adornari decrevimus. Et quemadmodum imperialis potentia diversis officiis, cubiculariorum nempe et ostiariorum202 atque omnium concubitorum ordinatur,203 ita et sanctam Romanam ecclesiam decorari volumus. Et ut amplissime pontificale decus praefulgeat, decernimus204 et ut clerici sancti eiusdem sanctae Romanae ecclesiae mappulis et linteaminibus, id est candidissimo colore decoratos equos equitent, et sicut noster senatus calciamentis utitur cum udonibus, id est candido linteamine illustrentur, et ita caelestia sicut terrena ad laudem Dei decorentur.”
O sancte Iesu! Ad hunc sententias volventem sermonibus imperitis non respondebis de turbine? Non tonabis? Non in tantam blasphemiam205 ultricia fulmina iaculabere? Tantumne probrum in tua familia sustines? Hoc audire, hoc videre, hoc tamdiu conniventibus oculis praeterire potes? Sed patiens206 es, et multae misericordiae. Vereor tamen ne patientia haec tua sit potius ira et condemnatio, qualis in illos fuit, de quibus dixisti: “Et dimisi eos secundum desiderium cordis eorum, ibunt in adinventionibus suis,” [See English page] et alibi: “Tradidi eos in reprobum sensum, ut faciant quae non conveniunt, quia non probaverunt se habere notitiam mei.” Iube me, quaeso, Domine, ut exclamem adversus eos, et forte convertantur.207
O Romani pontifices, exemplum facinorum omnium ceteris pontificibus! O improbissimi scribae et Pharisaei,208 qui sedetis super cathedram Moysi, et opera Dathan et Abiron facitis! Itane vestimenta, apparatus, pompa, equitatus, omnis denique vita Caesaris vicarium Christi decebit? Quae communicatio sacerdotis ad Caesarem? Istane Silvester vestimenta sibi induit? Eo apparatu incessit? Ea celebritate ministrantium domi vixit atque regnavit? Sceleratissimi homines non intelligunt Silvestro magis vestes Aaron, qui summus Dei sacerdos fuerat, quam gentilis principis fuisse sumendas.
Sed haec alias erunt exagitanda vehementius. Impraesentiarum autem de barbarismo cum209 hoc sycophanta loquamur, cuius ex stultiloquio impudentissimum eius patescit210 sua sponte mendacium.
“Tradimus,” inquit, “palatium imperii nostri Lateranense”; quasi male hoc loco inter ornamenta donum palatii posuisset, iterum postea ubi de donis agitur replicavit. “Deinde diadema”; et quasi illi non videant qui adsunt, interpretatur; “videlicet coronam.” Verum hic non addidit “ex auro,” sed posterius easdem res inculcans inquit; “ex auro purissimo et gemmis preciosis.” Ignoravit homo imperitus diadema e panno esse aut fortassis ex serico; unde sapiens illud regis dictum celebrari solet, quem ferunt traditum sibi diadema priusquam capiti imponeret retentum diu considerasse ac dixisse: “O nobilem magisquam felicem pannum! Quem si quis penitus agnosceret,211 quam multis sollicitudinibus212 periculisque et miseriis sis refertus, ne humi quidem iacentem [See English page] vellet tollere.” Iste non putat illud nisi ex auro esse, cui circulus aureus nunc cum gemmis apponi a regibus solet. Verum non erat rex Constantinus, nec regem appellare, nec regio se ritu ornare fuisset ausus. Imperator Romanorum erat, non rex. Ubi rex est, ibi respublica non est. At in republica multi fuerunt etiam uno tempore imperatores; nam Cicero frequenter ita scribit: M. Cicero imperator illi vel illi imperatori salutem: licet postea peculiari nomine Romanus princeps, ut summus omnium, imperator appelletur.
“Simulque phrygium, nec non superhumerale, videlicet lorum quod imperiale circumdare solet collum.” Quis umquam phrygium Latine dici audivit? Tu mihi dum barbare loqueris videri vis Constantini aut Lactantii esse sermonem. Plautus in Menaechmis213 phrygionem214 pro concinnatore vestium posuit. Plinius phrygionas215 appellat vestes acu pictas, quod earum Phryges fuerint216 inventores. Phrygium vero quid significat?217 Hoc non exponis, quod obscurum; exponis quod est clarius. Superhumerale ais esse lorum, nec quid sit lorum tenes; non enim cingulum ex corio factum, quod dicitur lorum, sentis circumdari pro ornamento Caesaris collo: hinc est quod habenas et verbera vocamus lora; quod si quando dicantur lora aurea, non nisi de habenis quae auratae collo equi aut alterius pecudis circumdari assolent intelligi potest. Quae te res, ut mea fert opinio, fefellit, et cum lorum circumdare collo218 Caesaris atque Silvestri vis, de homine, de imperatore, de summo pontifice, equum aut asinum219 facis.
“Verum et chlamydem220 purpuream, atque tunicam coccineam.” Quia Matthaeus ait chlamydem coccineam, et Ioannes vestem purpuream, utrumque voluit hic eodem loco coniungere. Quod si idem color est, ut Evangelistae significant, quid tu non fuisti contentus alterum nominasse, ut illi contenti fuerunt: nisi accipis purpuram, ut nunc imperiti loquuntur, genus panni serici colore [See English page] albo? Est autem purpura piscis, cuius sanguine lana tingitur, ideoque a tinctura datum est nomen panno, cuius color pro rubro accipi potest, licet sit magis nigricans et proximus colori sanguinis concreti, et quasi violaceus. Inde ab Homero atque Virgilio purpureus dicitur sanguis et marmor porphyritum,221 cuius color est simillimus amethysto;222 Graeci enim purpuram porphyram vocant. Coccineum pro rubro accipi forte non ignoras; sed cur faciat coccineum cum nos dicamus coccum, et chlamys quod genus sit vestimenti, iurarem te plane nescire.
Atque ut ne se223 longius persequendo singulas vestes mendacem proderet, uno semel verbo complexus est, dicens; “omnia imperialia indumenta.” Quid! Etiamne illa quibus in bello, quibus in venatione, quibus in conviviis, quibus in ludis amiciri solet? Quid stultius quam omnia Caesaris indumenta dicere convenire pontifici?
Sed quam lepide addit; “Seu etiam dignitatem imperialium praesidentium equitum”! “Seu” inquit. Distinguere duo haec invicem voluit, quasi multum inter se habeant similitudinis, et de imperatorio habitu ad equestrem dignitatem delabitur,224 nescio quid loquens. Mira quaedam effari vult, sed deprehendi in mendacio225 timet, eoque inflatis buccis et turgido gutture dat sine mente sonum.
“Conferentes ei etiam imperialia sceptra.” Quae structura orationis! Qui nitor! Qui ordo! Quaenam sunt sceptra ista imperialia? Unum est sceptrum, non plura; si modo sceptrum gerebat imperator. Num et pontifex sceptrum manu gestabit? Cur non ei dabimus et ensem et galeam et iaculum?
“Simulque cuncta signa atque banna.” Quid tu “signa” accipis? Signa sunt aut statuae, unde frequenter legimus signa et tabulas [See English page] pro sculpturis ac picturis,—prisci enim non in parietibus pingebant, sed in tabulis,—aut vexilla, unde illud; “Signa, pares aquilas.” A priore significato sigilla dicuntur parvae statuae atque sculpturae. Num ergo statuas aut aquilas suas Silvestro dabat Constantinus? Quid hoc absurdius? At “banna” quid sibi velit, non invenio. Deus te perdat, improbissime mortalium, qui sermonem barbarum attribuis saeculo erudito!
“Et diversa ornamenta imperialia.” Quia dixit “banna,” satis putavit significatum esse, et ideo cetera sub verbum universale conclusit. Et quam frequenter inculcat “imperalia”; quasi propria quaedam sint ornamenta imperatoris magis quam consulis, quam dictatoris, quam Caesaris!
“Et omnem processionem imperialis culminis, et gloriam potestatis nostrae.”
“Proicit ampullas et sesquipedalia verba,”
“Rex regum Darius, consanguineusque deorum,”
numquam nisi numero plurali loquens.226 Quae est ista processio imperialis; cucumeris per herbam torti, et crescentis227 in ventrem? Triumphasse existimas Caesarem quotiens domo prodibat, ut nunc solet papa, praecedentibus albis equis, quos stratos ornatosque famuli dextrant; quo, ut taceam alias ineptias, nihil est vanius, nihilque a pontifice Romano alienius? Quae etiam ista gloria est? Gloriamne, ut Hebraeae linguae mos est, pompam et apparatus illum splendorem homo Latinus appellasset? Ut illud quoque militiam pro milites, quod ab Hebraeis sumus mutuati, quorum libros Constantinus aut ipsius scribae numquam aspexerant?
Verum quanta est munificentia tua, Imperator, qui non satis habes ornasse228 pontificem, nisi ornes et omnem clerum! “Culmen [See English page] singularis potentiae et praecellentiae,” ais, “effici patricios, consules.” Quis audivit senatores aliosve homines effici patricios? Consules efficiuntur, non patricii;229 ex domo vel patricia, quae eadem senatoria dicitur, siquidem senatores patres conscripti sunt, vel ex equestri, vel ex plebeia; plusque est senatorem esse quam patricium, nam senator est unus e delectis consiliariis reipublicae, patricius230 vero qui e domo senatoria ortum ducit. Ita qui senator aut ex patribus conscriptis non protinus et patricius230 est. Ridiculeque Romani mei hoc tempore faciunt, qui praetorem suum senatorem vocant, cum neque senatus ex uno homine constare possit, necesseque sit senatorem habere collegas; et is231 qui nunc senator dicitur fungatur officio praetoris. At dignitas patriciatus in multis libris invenitur, inquies. Audio: sed in his qui de temporibus post Constantinum loquuntur. Ergo post Constantinum privilegium confectum est.
Sed numquid clerici fieri consules possunt? Coniugio sibi interdixere Latini clerici: et consules fient, habitoque delectu militum cum legionibus et auxiliis in provincias, quas fuerint sortiti, se conferent? Ministrine et servi consules fient?232 Nec bini, ut solebat, sed centeni ac milleni ministri qui Romanae ecclesiae servient, dignitate afficientur imperatoria? Et ego stolidus mirabar quod papa effici diceretur! Ministri imperatores erunt; clerici vero milites. Militesne clerici fient, aut militaria ornamenta gestabunt, nisi imperialia ornamenta universis clericis impertis? Nam nescio quid dicas. Et quis non videt hanc fabulam ab iis excogitatam esse, qui sibi omnem vestiendi licentiam esse voluerunt? Ut existimem, [See English page] si qua inter daemones qui aerem incolunt ludorum genera exercentur, eos exprimendo clericorum cultu, fastu, luxu, exerceri, et hoc scaenici233 lusus genere maxime delectari.
Utrum magis insequar, sententiarum an verborum stoliditatem? Sententiarum audistis. Verborum haec est; ut dicat senatum videri adornari, quasi non utique adornetur, et quidem adornari gloria; et quod fit, factum esse velit, ut “promulgavimus” pro promulgamus, illo enim modo sonat iucundius oratio; et eandem rem per praesens et per praeteritum enuntiet, velut “decernimus” et “decrevimus”; et omnia sint referta his vocibus, “decernimus,” “decoramus,” “imperialis,” “imperatoria,” “potentia,” “gloria”; et “exstat” pro est posuerit, cum “extare” sit supereminere, vel superesse; et “nempe” pro scilicet; et “concubitores” pro contubernales. “Concubitores” sunt qui concumbunt, et coeunt; nimirum scorta intelligenda sunt. Addit, cum quibus dormiat, ne timeat, opinor, nocturna phantasmata: addit cubicularios: addit hostiarios.
Non otiosum234 est, quare haec ab eo minuta referuntur. Pupillum instituit aut adolescentem filium, non senem; cui omnia quibus necesse habet tenera aetas ipse velut amantissimus pater praeparat, ut David Salomoni235 fecit. Atque ut per omnes numeros fabula impleatur, dantur clericis equi, ne asinario illo Christi more super asellos sedeant; et dantur non operti sive instrati operimentis coloris albi, sed decorati colore albo. At quibus operimentis! Non stragulis, non Babylonicis, aut quo alio genere, sed “mappulis [See English page] et linteaminibus”! Mappae ad mensam pertinent, linteamina ad lectulos. Et quasi dubium sit cuius sint haec coloris, interpretatur; “id est candidissimo colore.” Dignus Constantino sermo, digna Lactantio facundia, cum in ceteris, tum vero in illo “equos equitent”!
Et cum de vestitu senatorum nihil dixerit, non de laticlavo, non de purpura, non de ceteris, de calceamentis sibi loquendum putavit; nec lunulas appellavit, sed udones, sive “cum udonibus,” quos ut solet homo ineptus exponit, “id est candido linteamine,” quasi udones linteamen sint! Non occurrit impraesentiarum,236 ubi repererim “udones,” nisi apud Martialem Valerium, cuius disticon quod inscribitur “Udones Cilicii”237 hoc est:
“Non hos lana dedit, sed olentis barba mariti;
Cinyphio238 poterit planta latere sinu.”
Ergo non linei utique, nec candidi sunt udones, quibus hic bipes asellus non calceari pedes senatorum ait, sed senatores illustrari.
Atque per hoc, “sicut caelestia ita terrena239 ad laudem Dei decorentur,” quae tu “caelestia” vocas; quae “terrena”? Quomodo caelestia decorantur? Quae autem Deo laus sit ista tu videris. Ego vero, si qua mihi fides est, nihil puto nec Deo nec ceteris hominibus magis esse invisum quam tantam clericorum in rebus saecularibus licentiam. Verum quid ego in singula impetum facio? Dies me deficiat,240 si universa, non dico amplificare, sed attingere velim.
“Pre241 omnibus autem licentiam tribuimus beato Silvestro et successoribus eius ex nostro indictu, ut quem placatus proprio consilio clericare voluerit et in religioso numero religiosorum [See English page] clericorum connumerare, nullus ex omnibus praesumat superbe agere.”
Quis est hic Melchisedec, qui patriarcham Abraam benedicit? Constantinusne, vix Christianus, facultatem ei, a quo baptizatus est et quem beatum appellat, tribuit clericandi? Quasi prius nec fecisset hoc Silvester nec facere potuisset! Et qua comminatione vetuit, ne quis impedimento esset? “Nullus ex omnibus praesumat superbe agere.” Qua etiam elegantia! “Connumerare in numero religioso religiosorum,” “clericare... clericorum,” et “indictu,” et “placatus.”
Atque iterum ad diadema revertitur:
“Decrevimus itaque et hoc, ut ipse et successores eius diademate, videlicet corona, quam ex capite nostro illi concesserimus,242 ex auro purissimo et gemmis pretiosis243 uti debeant pro honore beati Petri.”
Iterum interpretatur diadema; cum barbaris enim et obliviosis loquebatur; et adicit “de auro purissimo,” ne forte aliquid aeris aut scoriae crederes admixtum.244 Et gemmas cum dixit, addit “pretiosas” eodem timore ne viles forsitan suspicareris. Cur tamen non “pretiosissimas,” quemadmodum “aurum purissimum”? Plus namque245 interest inter gemmam et gemmam, quam inter aurum et aurum. Et cum dicere debuisset distinctum gemmis, dixit “ex gemmis.” Quis non vidit ex eo loco sumptum, quem princeps gentilis non legerat; “Posuisti in capite eius coronam de lapide pretioso”? Sic locutus246 est Caesar vanitate quadam coronae suae iactandae, si modo Caesares coronabantur, in se ipsum contumeliousus, [See English page] qui vereretur ne homines opinarentur eum non gestare coronam ex auro purissimo cum gemmis pretiosis, nisi indicasset?
Accipe causam cur sic loquatur; “pro honore beati Petri.” Quasi Christus non sit summus angularis lapis, in quo templum ecclesiae constructum est, sed Petrus; quod iterum postea facit. Quem si tantopere venerari volebat, cur non templum episcopale illi potius quam Ioanni Baptistae Romae dicavit?
Quid? Illa loquendi barbaries nonne testatur non saeculo Constantini, sed posteriori, cantilenam hanc esse confictam? “Decernimus quod... uti debeant,”247 pro eo quod est decernimus248 ut utantur: sic nunc barbari homines vulgo loquuntur et scribunt, “Iussi quod deberes venire,” pro eo quod est, “Iussi ut venires”: et “decrevimus” et “concessimus,” quasi non tunc fiant illa, sed alio quodam tempore facta sint.
“Ipse vero beatus papa super coronam clericatus, quam gerit ad gloriam beatissimi Petri, ipsa ex auro non est passus uti corona.”
O tuam singularem stultitiam, Constantine! Modo dicebas coronam super caput papae ad honorem facere beati Petri; nunc ais non facere, quia Silvester illam recusat; et cum factum recusantis probes, tamen iubes eum aurea uti corona; et quod hic non debere se agere existimat, id tu ipsius successores dicis agere debere. Transeo quod rasuram coronam vocas, et papam pontificem Romanum, qui nondum peculiariter sic appellari erat coeptus.
[See English page]
“Phrygium vero candidissimo nitore splendidum, resurrectionem Dominicam designans, eius sacratissimo vertici manibus nostris imposuimus, et tenentes frenum equi pro reverentia beati Petri dextratoris officium illi exhibuimus, statuentes eodem phrygio omnes eius successores singulariter uti in processionibus ad imperii nostri imitationem.”
Nonne videtur hic auctor fabulae non per imprudentiam, sed consulto et dedita opera praevaricari et undique ansas ad se reprehendendum praebere? In eodem249 loco ait, phrygio et Dominicam resurrectionem repraesentari,250 et imperii Caesarei esse imitationem; quae duo inter se maxime discrepant. Deum testor, non invenio quibus verbis, qua verborum atrocitate, confodiam hunc perditissimum nebulonem. Ita omnia verba plena insaniae evomit. Constantinum non tantum officio similem Moysi, qui summum sacerdotem iussu Dei ornavit, sed secreta mysteria251 facit exponentem, quod difficillimum est iis qui diu in sacris litteris252 sunt versati. Cur non fecisti etiam Constantinum pontificem maximum, ut multi Imperatores fuerunt, ut commodius ipsius ornamenta in alterum summum pontificem transferrentur? Sed nescisti historias. Ago itaque Deo etiam hoc nomine gratias, quod253 istam nefandissimam mentem non nisi in stultissimum hominem cadere permisit: quod etiam posteriora declarant. Namque Aaron sedenti in equo Moysen254 inducit dextratoris exhibuisse officium, et hoc non per medium Israel, sed per Chananeos atque Aegyptios, id est per infidelem civitatem, ubi non tam imperium erat orbis terrarum quam daemonum, et daemones colentium populorum.
“Unde ut pontificalis apex non vilescat, sed ut255 magis quam imperii terreni dignitas, gloria et potentia decoretur, ecce tam palatium nostrum, quamque Romanam urbem et omnes Italiae sive occidentalium regionum provincias,256 loca, civitates beatissimo pontifici et universali papae Silvestro tradimus atque relinquimus, [See English page] et ab eo et a successoribus eius per pragmaticum constitutum decrevimus disponendas atque iuri sanctae Romanae ecclesiae permanendas.”
De hoc in oratione Romanorum atque Silvestri multa disseruimus. Huius loci est ut dicamus neminem fuisse facturum ut nationes uno cunctas verbo donationis involveret, et qui minutissima quaeque superius est exsecutus, lorum, calceos,257 linteamina equorum,258 non referret nominatim provincias,259 quarum singulae non260 singulos reges nunc aut principes regibus pares habent. Sed ignoravit videlicet hic falsator quae provinciae sub Constantino erant, quae non erant. Nam certe cunctae sub eo non erant.261 Alexandro exstincto videmus singulas regiones in ducum partitione numeratas; a Xenophonte terras principesque nominatos, qui vel ultro vel armis sub imperio Cyri fuerunt; ab Homero Graecorum barbarorumque regum nomen, genus, patriam, mores, vires, pulchritudinem, numerum navium et prope numerum262 militum, catalogo263 comprehensum, cuius exemplum cum multi Graeci, tum vero nostri Latini, Ennius, Virgilius, Lucanus, Statius, aliique nonnulli imitati sunt; a Iosue et Moyse in divisione terrae promissionis viculos quoque universos fuisse descriptos;264 et tu gravaris etiam provincias recensere? Occidentales tantum provincias nominas. Qui sunt fines occidentis; ubi incipiunt, ubi desinunt? Num ita certi constitutique sunt termini occidentis et orientis, meridieique et septentrionis, ut sunt Asiae, Africae, Europae? Necessaria verba subtrahis, ingeris supervacua. Dicis, “provincias, loca, civitates.” [See English page] Nonne et provinciae et urbes loca sunt? Et cum dixeris provincias, subiungis civitates, quasi hae sub illis non intelligantur. Sed non est mirum qui tantam orbis terrarum partem a se alienat, eundem urbium provinciarumque nomina praeterire, et quasi lethargo oppressum, quid loquatur ignorare. “Italiae sive occidentalium regionum,” tamquam aut hoc aut illud, cum tamen utrumque intelligat: appellans “provincias regionum,” cum sint potius regiones provinciarum; et “permanendam”265 dicens pro permansuram.
“Unde congruum prospeximus, nostrum imperium et regiam potestatem orientalibus transferri regionibus, et in Byzantiae provinciae optimo loco nomini nostro civitatem aedificari, et illic nostrum constitui imperium.”266
Taceo quod dixit civitates aedificari, cum urbes aedificentur non civitates; et “Byzantiam267 provinciam.” Si tu es Constantinus, redde causam cur illum potissimum locum condendae urbi268 delegeris. Quod enim alio te transferas post Romam traditam non tam congruum quam necessarium est. Nec te appelles imperatorem, qui Romam amisisti, et de nomine Romano, quod discerpis, pessime meritus es; nec regem, quod nemo ante te fecit; nisi ideo te regem appelles quia Romanus esse desiisti.269 Sed affers causam sane honestam:
“Quoniam ubi princeps sacerdotum et Christianae religionis caput constitutum est ab imperatore caelesti iustum non est ut illic imperator terrenus habeat potestatem.”
[See English page]
O stultum David, stultum Salomonem, stultum Ezechiam, Iosiamque, et ceteros reges, stultos ac parum religiosos, qui in urbe Hierusalem cum summis sacerdotibus habitare sustinuerunt, nec tota illis urbe cesserunt! Plus sapit Constantinus triduo quam illi tota vita sapere potuerunt! Et “imperatorem caelestem” appellas, quia terrenum accepit imperium; nisi Deum intelligis,—nam ambigue loqueris,—a quo terrenum principatum sacerdotum super urbe Romana ceterisque locis constitutum esse mentiris.
“Haec vero omnia, quae per hanc imperialem sacram270 et per alia divalia decreta statuimus et firmamus,271 usque in finem mundi illibata et inconcussa permanere decrevimus.”
Modo terrenum te vocaveras, Constantine: nunc divum sacrumque vocas. Ad gentilitatem recidis, et plusquam gentilitatem. Deum te facis, et verba tua sacra, et decreta immortalia; nam mundo imperas ut tua iussa conservet “illibata et inconcussa.” Non cogitas quis tu es, modo e272 sordidissimo impietatis caeno273 lotus et vix perlotus? Cur non addebas; “Iota unum aut unus apex de privilegio hoc non praeteribit,274 ut non magis pereat caelum et terra?” Regnum Saul a Deo electi ad filios non pervenit; regnum David in nepote discerptum est, et postea exstinctum. Et tu ad finem usque mundi regnum, quod tu sine Deo275 tradis, permansurum tua auctoritate decernis? Quis etiam tam cito te docuit mundum esse periturum? Nam poetis, qui hoc etiam testantur, non puto te hoc tempore fidem habere. Ergo hoc tu non dixisses, sed alius tibi affinxit.
Ceterum, qui tam magnifice superbeque locutus est, timere incipit, sibique diffidere, eoque obtestationibus agit:
[See English page]
“Unde coram Deo vivo, qui nos regnare praecepit,276 et coram terribili eius iudicio obtestamur277 omnes nostros successores Imperatores vel cunctos optimates, satrapas etiam amplissimumque senatum et universum populum in universo orbe terrarum, nec non278 et in posterum,279 nulli eorum quoquo modo licere hoc aut confringere vel in quoquam convelli.”
Quam aequa, quam religiosa adiuratio! Non secus ac si lupus per innocentiam et fidem obtestetur ceteros lupos atque pastores, ne oves, quas sustulit interque filios et amicos partitus est, aut illi adimere, aut hi repetere tentent. Quid tantopere extimescis, Constantine? Si opus tuum ex Deo non est, dissolvetur: sin ex Deo, dissolvi non poterit. Sed video! Voluisti imitari Apocalypsim ubi dicitur: “Contestor autem audienti omnia verba prophetiae libri huius; si quis apposuerit ad haec, apponet Deus super illum plagas scriptas in libro isto. Et si quis diminuerit de verbis libri prophetiae huius, auferet Deus partem eius de libro vitae et de civitate sancta.” At tu numquam legeras Apocalypsim, ergo non sunt haec verba tua.
“Si quis autem, quod non280 credimus, in hoc temerator exstiterit, aeternis condemnationibus subiaceat condemnatus, et sanctos Dei apostolos Petrum et Paulum sibi in praesenti et in futura vita sentiat contrarios, atque in inferno inferiori concrematus cum diabolo et omnibus deficiat impiis.”
Hic terror atque haec comminatio non281 saecularis principis solet esse, sed priscorum sacerdotum ac flaminum, et nunc ecclesiasticorum. Itaque non est Constantini oratio haec, sed alicuius clericuli stolidi, nec quid dicat aut quomodo dicat scientis, saginati et crasi, ac inter crapulam interque fervorem vini has sententias et haec verba ructantis, quae non in alium transeunt, sed [See English page] in ipsum convertuntur auctorem. Primum ait, “aeternis condemnationibus subiaceat,” deinde, quasi plus addi queat, alia addere vult, et post aeternitatem poenarum adiungit poenas vitae praesentis; et cum Dei condemnatione nos terreat, adhuc, quasi maius quiddam sit, terret nos odio Petri,—cui Paulum cur adiungat, aut cur solum, nescio. Iterumque solito lethargo ad poenas aeternas redit, veluti non hoc ante dixisset. Quod si minae hae exsecrationesque Constantini forent, invicem exsecrarer ut tyrannum et profligatorem reipublicae meae, et illi me Romano ingenio minarer ultorem. Nunc quis extimescat282 exsecrationem avarissimi hominis et ritu histrionum verba simulantis ac sub persona Constantini alios deterrentis? Hoc est proprie hypocritam esse, si Graecam vocem exquirimus, sub aliena persona abscondere tuam.
“Huius vero imperialis decreti paginam propriis manibus roborantes super venerandum corpus beati Petri posuimus.”
Chartane an membrana fuit pagina in qua scripta haec sunt? Tametsi paginam vocamus alteram faciem, ut dicunt, folii; veluti quinternio habet folia dena, paginas vicenas.
O rem inauditam et incredibilem! Cum essem adolescentulus, interrogasse me quendam283 memini, quis librum Iob scripsisset; cumque ille respondisset, “Ipse Iob,” tunc me subiunxisse, “Quo pacto igitur de sua ipsius morte faceret mentionem?” Quod de multis aliis libris dici potest, quorum ratio huic loco non convenit. Nam quomodo vere narrari potest id quod nondum esset administratum, et in tabulis contineri id quod post tabularum, ut sic [See English page] dicam, sepulturam factum esse ipse fateatur? Hoc nihil aliud est quam paginam privilegii ante fuisse mortuam sepultamque quam natam, nec tamen umquam a morte atque sepultura reversam; praesertim antequam conscripta esset roboratam, nec id una tantum sed utraque Caesaris manu. Et quid istud est roborare illam? Chirographone Caesaris, aut anulo signatorio? Magnum nimirum robur, maiusque multo quam si tabulis aereis mandavisset! Sed non est opus scriptura aerea, cum super corpus beati Petri charta reponatur. Cur hic Paulum retices, qui simul iacet cum Petro, et magis custodire possent ambo quam si afforet tantummodo corpus unius?
Videtis artes malitiamque284 nequissimi Sinonis. Quia donatio Constantini doceri non potest, ideo non in tabulis aereis sed charteis privilegium esse, ideo latere illud cum corpore sanctissimi apostoli dixit, ne aut auderemus e venerabili sepulcro285 inquirere, aut, si inquireremus, carie absumptum putaremus. Sed ubi tunc erat corpus beati Petri? Certe nondum in templo ubi nunc est, non in loco sane munito ac tuto. Ergo non illic Caesar paginam collocasset. An beatissimo Silvestro paginam non credebat, ut parum sancto, parum cauto, parum diligenti? O Petre, O Silvester, O sancti286 Romanae ecclesiae pontifices, quibus oves Domini commissae sunt, cur vobis commissam paginam non custodistis?287 Cur a tineis illam rodi, cur situ tabescere passi estis? Opinor quia corpora quoque vestra contabuerunt. Stulte igitur fecit Constantinus. En redacta in pulverem pagina, ius simul privilegii in pulverem abiit!
Atqui, ut videmus, paginae exemplar ostenditur. Quis ergo illam de sinu sanctissimi apostoli temerarius accepit? Nemo, ut reor, hoc fecit. Unde porro exemplar?288 Nimirum aliquis antiquorum [See English page] scriptorum debet afferri, nec posterior Constantini temporibus. At is nullus affertur, sed fortasse aliquis recens. Unde hic habuit? Quisquis enim de superiore aetate historiam texit, aut Spiritu Sancto dictante loquitur, aut veterum scriptorum et eorum quidem qui de sua aetate scripserunt sequitur auctoritatem. Quare quicumque veteres non sequitur, is de illorum numero erit quibus ipsa vetustas praebet audaciam mentiendi. Quod si quo in loco ista res legitur, non aliter cum antiquitate consentit quam illa glossatoris289 Accursii de legatis Romanis ad leges accipiendas dimissis in Graeciam plusquam stulta narratio cum Tito Livio aliisque praestantissimis scriptoribus convenit.
“Datum Romae tertio Kalendas290 Aprilis, Constantino Augusto quarto consule et Gallicano quarto consule.”
Diem posuit penultimum Martii ut sentiremus hoc factum esse sub tempus sanctorum dierum, qui illo plerumque tempore solent esse. Et Constantino quartum consule, et Gallicano quartum consule! Mirum si uterque ter fuerat consul et in quarto consulatu forent collegae! Sed mirandum magis Augustum leprosum elephantia, qui morbus inter ceteros ut elephas inter beluas eminet, velle etiam accipere consulatum, cum rex Azarias simul ac lepra tactus est in privato se continuerit, procuratione regni ad Ionatam291 filium relegata, ut fere omnes leprosi fecerunt! Quo uno argumento totum prorsus privilegium confutatur, profligatur, evertitur. Ac ne quis ambigat ante leprosum esse debuisse quam consulem, sciat et ex medicina paulatim hunc morbum succrescere, et ex notitia [See English page] antiquitatis consulatum iniri Ianuario mense magistratumque esse annuum, et haec Martio proximo gesta referuntur.
Ubi neque hoc292 silebo; in epistolis scribi solere “datum,” non autem in ceteris, nisi apud indoctos. Dicuntur enim epistolae dari vel illi, vel ad illum; illi quidem qui perfert ut puta tabellario, ut reddat et in manum porrigat homini cui mittuntur; ad illum vero ut ei a perferente reddantur, hic est is cui mittuntur.293 Privilegium autem, ut aiunt, Constantini, quod reddi alicui non debebat, nec dari debuit dici: ut appareat eum qui sic locutus est mentitum esse, nec294 scisse fingere quod Constantinum dixisse ac fecisse verisimile esset. Cuius stultitiae atque vesaniae affines se ac socios faciunt quicumque hunc vera dixisse existimant atque defendunt; licet nihil iam habeant quo opinionem suam, non dico defendere, sed honeste excusare, possint.
An honesta erroris excusatio est, cum patefactam videas veritatem, nolle illi acquiescere quia nonnulli magni homines aliter senserint?295 Magni, inquam, dignitate, non sapientia nec virtute. Unde tantum296 scis an illi quos tu sequeris, si eadem audissent quae tu, mansuri in sententia fuerint, an a sententia recessuri? Et nihilominus indignissimum est plus homini velle tribuere quam veritati, id est Deo. Ita enim quidam omnibus defecti rationibus solent mihi297 respondere: Cur tot summi pontifices donationem hanc veram esse crediderunt? Testificor vos, me vocatis quo nolo, et invitum me maledicere summis pontificibus cogitis, quos magis in delictis suis operire vellem. Sed pergamus ingenue loqui, quandoquidem aliter agi nequit haec causa.
Ut fatear eos ita credidisse, et non malitia298 fecisse; quid mirum [See English page] si ista crediderunt, ubi tantum lucri blanditur, cum plurima, ubi nullum lucrum ostenditur, per insignem imperitiam credant? Nonne apud Aram Coeli, in tam eximio templo et in loco maxime augusto,299 cernimus pictam fabulam Sibyllae et Octaviani, ut ferunt ex auctoritate Innocentii tertii haec scribentis, qui etiam de ruina templi Pacis sub natale Salvatoris, hoc est in partu Virginis, scriptum reliquit? Quae ad evertendam magis fidem quia falsa, quam ad stabiliendam quia miranda sunt, pertinent. Mentirine ob speciem300 pietatis audet vicarius veritatis, et se scientem hoc piaculo obstringere? An non mentitur? Immo vero a sanctissimis viris se, cum hoc facit, dissentire non videt? Tacebo alios: Hieronymus Varronis testimonio utitur, decem Sibyllas fuisse; quod opus Varro ante Augustum condidit. Idem de templo Pacis ita scribit: “Vespasianus et Titus Romae templo Pacis aedificato, vasa templi et universa donaria in delubro illius consecrarunt, quae Graeca et Romana narrat historia.” Et hic unus indoctus plus vult libello suo etiam barbare scripto credi quam fidelissimis veterum, prudentissimorum hominum historiis!
Quia Hieronymum attigi, non patiar hanc contumeliam ipsius tacito301 praeteriri. Romae ex auctoritate papae ostenditur codex Bibliae,302 tamquam reliquiae sanctorum luminibus303 semper accensis, quod dicunt304 scriptum chirographo Hieronymi. Quaeris argumentum? Quia multum, ut inquit Virgilius, est pictai vestis et auri: res quae magis Hieronymi manu indicat scriptum non esse. [See English page] Illum ego diligentius inspectum comperi scriptum esse iussu regis, ut opinor, Roberti chirographo hominis imperiti.
Huic simile est, quamquam decem millia huiusmodi Romae sunt, quod inter religiosa demonstratur in tabella effigies Petri et Pauli, quam Silvester Constantino ab eisdem apostolis in somnis admonito in confirmationem visionis exhibuit. Non hoc dico quia negem effigies illas esse apostolorum (utinamque tam vera esset epistola nomine Lentuli missa de effigie Christi, quae non minus improbe ementita est quam privilegium quod confutavimus!) sed quia tabella illa a Sylvestro non fuerit exhibita Constantino; in quo non sustineo animi mei admirationem continere.
Disputabo enim aliquid de fabula Silvestri, quia et omnis in hoc quaestio versatur, et mihi cum sermo sit cum pontificibus Romanis, de pontifice Romano potissimum loqui decebit, ut ex uno exemplo facile aliorum coniectura capiatur. Et ex multis ineptiis quae ibi narrantur unam tantum de dracone attingam, ut doceam Constantinum non fuisse leprosum. Etenim Gesta Silvestri ab Eusebio quodam Graeco homine, ut interpres testatur, composita sunt,305 quae natio ad mendacia semper promptissima306 est, ut Iuvenalis satirica307 censura ait:
“... Quicquid Graecia mendax
Audet in historia.”
Unde draco ille venerat? Romae dracones non gignuntur. Unde etiam illi venenum? In Africa tantum pestiferi dracones ob ardorem regionis esse dicuntur. Unde praeterea tantum veneni [See English page] ut tam spatiosam civitatem peste corrumperet, praesertim cum in tam alto specu demersus esset, ad quem centum quinquaginta gradibus descenderetur? Serpentes, excepto forsitan basilisco, non afflatu, sed morsu virus inspirant atque interimunt. Nec Cato Caesarem fugiens cum tanta hominum manu per medias Africae harenas, dum iter faceret ac dormiret, ullum suorum comitum308 serpentis afflatu vidit exstinctum; neque illi populi ob id aerem sentiunt pestilentem. Et si quid fabulis credimus, et Chimaera et Hydra et Cerberus sine noxa vulgo conspecti sunt ac tacti.
Adhuc quin eum Romani potius occidissent? Non poterant, inquis? At multo grandiorem serpentem in Africa ad ripam Bagradae309 Regulus occidit. Hunc vero vel obstructo ore specus facile erat interimere. An nolebant? Ita, opinor, pro deo colebant, ut Babylonii fecerunt. Cur ergo, ut310 Daniel illum dicitur occidisse, non et Silvester hunc potius occidisset, quem311 canabaceo filo alligasset, et domum illam in aeternum perdidisset? Ideo commentator fabulae noluit draconem interimi, ne plane Danielis narratio referri videretur. Quod si Hieronymus, vir doctissimus ac fidelissimus interpres, Apollinarisque et Origenes atque Eusebius et nonnulli alii narrationem Beli fictam esse affirmant, si eam Iudaei in Veteris Instrumenti archetypo non agnoscunt; id est, si doctissimi quique Latinorum, plerique Graecorum, singuli Hebraeorum illam ut fabulam damnant, ego non hanc adumbratam ex illa damnabo, quae nullius scriptoris auctoritate fulcitur, et quae magistram multo superat stultitia?
Nam quis beluae subterraneam domum aedificaverat? Quis illic eam collocaverat, et ne prodiret atque avolaret (volant enim dracones, ut quidam aiunt, etsi alii negant) imperaverat? Quis genus illud cibi excogitaverat?312 Quis feminas,313 easque virgines ac [See English page] sanctimoniales, descendere praeceperat, nec nisi Kalendis? An tenebat draco quis esset dies Kalendarum? Et tam parco raroque erat cibo contentus? Nec virgines tam altum specum, tam immanem et esurientem beluam exhorrebant? Credo, blandiebatur eis draco, ut feminis, ut virginibus, ut cibaria afferentibus. Credo, etiam cum illis fabulabatur. Quid ni, honore dicto, etiam coibat? Nam et Alexander et Scipio ex draconis serpentisve cum matre concubitu geniti dicuntur. Quid, denegato postea victu, non potius aut prodisset,314 aut fuisset exstinctus?
O miram hominum dementiam, qui his anilibus deliramentis fidem habent! Iam vero quamdiu hoc factitatum est? Quando fieri315 coeptum? Ante adventum Salvatoris, an postea? Nihil horum scitur. Pudeat nos, pudeat harum neniarum et levitatis plusquam inimicae.316 Erubescat Christianus homo, qui veritatis se ac lucis filium nominat, proloqui quae non modo vera non sunt, sed nec verisimilia.
At enim inquiunt, hanc daemones potestatem in gentibus obtinebant, ut eas diis servientes illuderent. Silete, imperitissimi317 homines, ne dicam sceleratissimos, qui fabulis vestris tale semper velamentum obtenditis! Non desiderat sinceritas Christiana patrocinium falsitatis; satis per se, superque sua ipsius luce ac veritate defenditur, sine istis commenticiis ac praestigiosis fabellis, in Deum, in Christum, in Spiritum Sanctum contumeliosissimis. Siccine Deus arbitrio daemonum318 tradiderat genus humanum, ut tam manifestis, tam imperiosis miraculis seducerentur;319 ut propemodum posset iniustitiae320 accusari, qui oves lupis commisisset, et homines magnam errorum suorum haberent excusationem? Quod si tantum olim licebat daemonibus, et nunc apud infideles vel magis liceret; quod minime videmus, nec ullae ab eis huiusmodi fabulae proferuntur.
Tacebo de aliis populis; dicam de Romanis, apud quos paucissima miracula feruntur, eaque vetusta atque incerta. Valerius [See English page] Maximus ait hiatum illum terrae in medio foro, cum se in eum Curtius armatum adacto equo immisisset, iterum coisse inque pristinam formam continuo revertisse. Item Iunonem Monetam, cum a quodam milite Romano captis Veiis per iocum interrogata esset, an Romam migrare vellet, respondisse velle.
Quorum neutrum Titus Livius sentit et prior auctor et gravior. Nam et hiatum permansisse vult, nec tam fuisse subitum quam vetustum, etiam ante conditam urbem, appellatumque Curtium lacum quod in eo delituisset Curtius Mettius Sabinus Romanorum fugiens impressionem; et Iunonem annuisse, non respondisse, adiectumque fabulae postea vocem reddidisse. Atque de nutu quoque palam est illos esse mentitos, vel quod motum simulacri, avellebant autem illud, interpretati sunt sua sponte esse factum, vel qua lascivia hostilem et victam et lapideam deam interrogabant, eadem lascivia annuisse finxerunt. Tametsi Livius321 inquit non annuisse, sed milites quod annuisset exclamasse. Quae tamen boni scriptores non defendunt facta, sed dicta excusant. Nam prout idem Livius ait; “Datur haec322 venia antiquitati, ut miscendo humana divinis primordia urbium augustiora faciat.” Et alibi: “Sed in rebus tam antiquis si qua similia veri sunt pro veris accipiantur, satis habeam. Haec323 ad ostentationem scenae gaudentis miraculis aptiora quam ad fidem; neque affirmare neque refellere est operae pretium.”324
Terentius Varro, his duobus et prior et doctior et, ut sentio, gravior auctor, ait triplicem historiam de lacu Curtio a totidem auctoribus proditam; unam a Proculo, quod is lacus ita sit appellatus [See English page] a Curtio, qui se in eum deiecit; alteram a Pisone, quod a Mettio Sabino; tertiam a Cornelio, cuius rei socium addit Luctatium, quod a Curtio consule, cui collega fuit M. Genutius.325
Neque vero dissimulaverim Valerium non plane posse reprehendi quod ita loquatur, cum paulo post graviter et severe subiciat: “Nec me praeterit de motu et voce deorum immortalium humanis oculis auribusque percepto, quam in ancipiti opinione aestimatio versetur. Sed quia non nova dicuntur, sed tradita repetuntur, fidem auctores vendicent.” De voce deorum dixit propter Iunonem Monetam et propter simulacrum Fortunae, quod bis locutum fingitur his verbis: “Rite me, matronae, vidistis,326 rite dedicastis.”
At vero nostri fabulatores passim inducunt idola loquentia, quod ipsi gentiles et idolorum cultores non dicunt et sincerius negant quam Christiani affirmant. Apud illos327 paucissima miracula non fide auctorum, sed veluti sacra quadam ac religiosa vetustatis commendatione nituntur; apud istos recentiora quaedam narrantur, quae illorum homines temporum nescierunt.328
Neque ego admirationi sanctorum derogo, nec ipsorum divina opera abnuo,329 cum sciam tantum fidei quantum est granum sinapis330 montes etiam posse transferre. Immo defendo illa ac tueor, sed misceri cum fabulis non sino. Nec persuaderi possum hos331 scriptores alios fuisse quam aut infideles, qui hoc agerent in derisum Christianorum, si haec figmenta per dolosos homines in [See English page] manus imperitorum delata acciperentur pro veris, aut fideles habentes quidem aemulationem Dei, sed non secundum scientiam,332 qui non modo de gestis sanctorum, verum etiam Dei genetricis atque adeo Christi improba quaedam et333 pseudevangelia scribere non reformidarunt. Et summus pontifex hos libros appellat apocryphos, quasi nihil vitii sit334 quod eorum ignoratur auctor, quasi credibilia sint quae narrantur, quasi sancta et ad confirmationem religionis pertinentia; ut iam non minus culpae sit penes hunc qui mala probat quam penes illum qui mala excogitavit. Nummos reprobos discernimus, separamus, abicimus;335 doctrinam reprobam non discernemus, sed retinebimus, sed cum bona miscebimus, sed pro bona defendemus?
Ego vero, ut ingenue336 feram sententiam, Gesta Silvestri nego esse apocrypha, quia, ut dixi, Eusebius quidam fertur auctor; sed falsa atque indigna quae legantur existimo cum in aliis tum vero in alio337 quod narratur de dracone, de tauro, de lepra, propter quam refutandam tanta repetii. Neque enim si Naaman leprosus fuit, continuo et Constantinum leprosum fuisse dicemus? De illo multi auctores meminerunt, de hoc principe orbis terrarum nemo ne suorum quidem civium scripsit, nisi nescio quis alienigena, cui non aliter habenda est fides quam alteri cuidam de vespis intra nares Vespasiani nidificantibus, et de rana partu a Nerone emissa, unde Lateranum vocitatum locum dicunt, quod ibi rana lateat in sepulcro: quod nec vespae ipsae nec ranae, si loqui possent, [See English page] dixissent;338 nisi ad deos Capitolinos hoc referunt, quasi illi loqui consuessent et hoc fieri iussissent.339
Sed quid mirer haec non intelligere pontifices, cum nomen ignorent suum! Cephas enim dicunt vocari Petrum quia caput apostolorum esset, tamquam hoc vocabulum sit Graecum ἀπὸ τῆς κεφαλῆς,340 et non Hebraicum, seu341 potius Syriacum, quod Graeci κηφᾶς342 scribunt, quod apud eos interpretatur Petrus, non caput. Est enim “petrus,” et “petra,” Graecum vocabulum, stulteque per etymologiam Latinam exponitur petra, quasi pede trita. Et metropolitanum ab archiepiscopo distinguunt343 voluntque illum a mensura civitatis dictum, cum Graece dicatur non μετρόπολις sed μητρόπολις,344 id est mater-civitas sive urbs;345 et patriarcham quasi patrem patrum; et papam ab interiectione pape dictum; et fidem orthodoxam quasi rectae gloriae; et Simonem media correpta, cum legendum sit media longa, ut Platonem et Catonem;346 et multa similia quae transeo, ne culpa aliquorum omnes summos pontifices videar insectari. Haec dicta sint, ut nemo miretur si donationem Constantini commenticiam347 fuisse papae multi non potuerunt deprehendere, tametsi ab aliquo eorum ortam esse hanc fallaciam reor.
At dicitis, cur Imperatores, quorum detrimento res ista cedebat, donationem Constantini non negant, sed fatentur, affirmant, conservant? [See English page] Ingens argumentum; mirifica defensio! Nam de quo tu loqueris Imperatore? Si de Graeco, qui verus fuit Imperator, negabo confessionem: si de Latino, libenter etiam confitebor. Etenim quis nescit Imperatorem Latinum gratis factum esse a summo pontifice, ut opinor Stephano, qui Graecum Imperatorem, quod auxilium non ferret Italiae, privavit, Latinumque fecit; ita ut plura Imperator a papa quam papa ab Imperatore acciperet? Sane Troianas opes quibusdam pactionibus soli Achilles et Patroclus inter se partiti sunt! Quod etiam mihi videntur indicare Ludovici348 verba, cum ait; “Ego Ludovicus, Imperator Romanus Augustus, statuo et concedo per hoc pactum confirmationis nostrae tibi beato Petro, principi apostolorum, et per te vicario tuo domino Paschali349 summo pontifici et successoribus eius in perpetuum,350 sicut a praedecessoribus351 nostris usque nunc in vestra potestate et dicione352 tenuistis, Romanam civitatem cum ducatu suo et suburbanis atque viculis omnibus et territoriis eius montanis atque maritimis litoribus et portubus, seu cunctis civitatibus, castellis, oppidis ac villis in Tusciae partibus.”353
Tune, Ludovice, cum Paschale pacisceris? Si tua, id est Imperii Romani, sunt ista, cur alteri concedis? Si ipsius et ab eo354 possidentur, quid attinet te illa confirmare? Quantulum etiam ex Imperio Romano tuum erit, si caput ipsum Imperii amisisti? A Roma dicitur Romanus Imperator. Quid, cetera quae possides tuane an Paschalis sunt? Credo tua dices. Nihil ergo valet donatio Constantini, si ab eo pontifici donata tu possides. Si valet, quo iure Paschalis tibi cetera remittit, retentis tantum sibi quae possidet? Quid sibi vult tanta, aut tua in illum, aut illius in te de Imperio Romano largitio? Merito igitur pactum appellas, quasi quandam collusionem.
[See English page]
“Sed quid faciam?” inquies. “Repetam armis quae papa occupat? At ipse iam factus est me potentior. Repetam iure? At ius meum tantum est quantum ille esse voluit;355 non enim hereditario nomine ad Imperium veni, sed pacto, ut, si Imperator esse volo, haec et haec invicem papae promittam. Dicam nihil donasse ex Imperio Constantinum? At isto modo causam agerem Graeci Imperatoris et me omni fraudarem Imperii dignitate. Hac enim ratione papa se dicit facere Imperatorem me, quasi quendam vicarium suum, et nisi promittam, non facturum; et nisi paream, me abdicaturum. Dummodo mihi det, omnia fatebor, omnia paciscar. Mihi tantum356 crede, si Romam ego ac357 Tusciam possiderem, tantum abest ut facerem quae facio; ut etiam frustra mihi Paschalis donationis, sicut reor falsae,358 caneret cantilenam. Nunc concedo quae nec teneo nec habiturum esse me spero. De iure papae inquirere non ad me pertinet, sed ad Constantinopolitanum illum359 Augustum.”
Iam apud me excusatus es, Ludovice, et quisquis alius princeps360 es Ludovici similis. Quid de aliorum Imperatorum cum summis pontificibus pactione suspicandum est, cum sciamus quid Sigismundus fecerit, princeps alioqui361 optimus ac fortissimus, sed iam affecta aetate minus fortis, quem per Italiam paucis stipatoribus saeptum in diem vivere vidimus Romae etiam fame periturum, nisi eum, sed non gratis—extorsit enim donationem—Eugenius pavisset! Is cum Romam venisset ut pro Imperatore Romanorum coronaretur, non aliter a papa coronari potuit, quam362 Constantini donationem ratam haberet eademque omnia de integro donaret. Quid magis contrarium quam pro Imperatore Romano363 coronari qui Romae ipsi renuntiasset, et coronari ab illo quem et confiteatur et, quantum in se est, dominum Romani Imperii faciat, ac ratam [See English page] habere donationem, quae vera si sit, nihil Imperatori de Imperio reliqui fiat? Quod, ut arbitror, nec pueri fecissent. Quominus mirum si papa sibi arrogat Caesaris coronationem, quae populi Romani esse deberet.
Si tu, papa, et potes Graecum Imperatorem privare Italia provinciisque364 occidentis, et Latinum Imperatorem facis, cur pactionibus uteris; cur bona Caesaris partiris; cur in te Imperium365 transfers?
Quare sciat, quisquis est qui dicitur366 Imperator Romanorum, me iudice se non esse nec Augustum, nec Caesarem, nec Imperatorem, nisi Romae imperium teneat; et nisi operam det ut urbem Romam recuperet, plane esse periurum. Nam Caesares illi priores, quorum fuit primus Constantinus, non adigebantur iusiurandum interponere quo nunc Caesares obstringuntur, sed quantum humana ope praestari potest, nihil imminuturos esse de amplitudine Imperii Romani, eamque sedulo adaucturos.
Non ea re tamen vocati367 Augusti, quod Imperium augere deberent, ut aliqui sentiunt Latinae linguae imperiti, est enim Augustus quasi sacer ab avium gustu dictus, quae in auspiciis adhiberi solebant, Graecorum quoque testante lingua, apud quos Augustus σεβαστός368 dicitur, unde Sebastia vocata. Melius summus pontifex ab augendo Augustus diceretur, nisi quod dum temporalia auget, spiritualia minuit. Itaque videas ut quisque pessimus est summorum pontificum, ita maxime defendendae huic donationi incumbere; qualis Bonifacius octavus, qui Caelestinum tubis parieti insertis decepit. Hic et de donatione Constantini scribit et regem Franciae369 privavit, regnumque ipsum, quasi donationem Constantini [See English page] exsequi vellet, ecclesiae Romanae fuisse et esse subiectum iudicavit; quod statim successores eius, Benedictus et Clemens, ut improbum iniustumque revocarunt.
Verum quid sibi vult ista vestra, pontifices Romani, sollicitudo quod a singulis Imperatoribus donationem Constantini exigitis confirmari, nisi quod iuri diffiditis vestro? Sed laterem lavatis, ut dicitur; nam neque illa umquam fuit, et quod non est confirmari non potest; et quicquid donant Caesares, decepti exemplo Constantini faciunt, et donare Imperium nequeunt.
Age vero, demus Constantinum donasse Silvestrumque aliquando possedisse, sed postea vel ipsum, vel aliquem ipsorum370 a possessione deiectum. (Loquor nunc de his quae papa non possidet; postea loquar de his quae possidet.) Quid possum vobis magis dare quam ut ea quae nec fuerunt nec esse potuerunt fuisse concedam? Tamen371 dico vos nec iure divino nec iure humano ad recuperationem agere posse. In lege veteri Hebraeus supra sextum annum Hebraeo servire vetabatur, et quinquagesimo372 quoque anno omnia redibant ad pristinum dominum. Tempore gratiae Christianus a vicario Christi, redemptoris nostrae servitutis, premetur servitio aeterno? Quid dicam! Revocabitur ad servitutem postquam liber factus est diuque potitus libertate?
Sileo quam saevus, quam vehemens, quam barbarus dominatus frequenter est sacerdotum; quod si antea ignorabatur, nuper est cognitum ex monstro illo atque portento, Ioanne Vitellesco, cardinale et patriarcha, qui gladium Petri quo auriculam Malcho abscidit in Christianorum sanguine lassavit; quo gladio et ipse [See English page] periit. An vero populis Israel a domo David et Salomonis, quos prophetae a Deo missi unxerant, tamen propter graviora onera desciscere licuit, factumque eorum Deus probavit; nobis ob tantam tyrannidem desciscere non licebit, ab his praesertim qui nec sunt reges, nec esse possunt, et qui de pastoribus ovium, id est animarum, facti sunt fures ac latrones?
Et, ut ad ius humanum veniam, quis ignorat nullum ius esse bellorum; aut si quod est, tamdiu valere quamdiu possideas quae bello parasti? Nam cum possessionem perdis, et ius perdidisti; ideoque captivos, si fugerint, nemo ad iudicem repetere solet; etiam nec praedas,373 si eas priores domini receperint. Apes et quaedam alia volucrum genera, si e privato meo longius evolaverint et in alieno desederint, repeti non queunt. Tu homines, non modo liberum animal, sed dominum ceterorum, si se in libertatem manu et armis asserant, non manu et armis repetes, sed iure, quasi tu homo sis, illi pecudes.
Neque est quod dicas: Romani iuste bella nationibus intulerunt, iusteque libertate illas exuerunt. Noli me ad istam vocare quaestionem,374 ne quid in Romanos meos cogar dicere; quamquam nullum crimen tam grave esse potuit ut aeternam mererentur populi servitutem; cum eo quod saepe culpa principis, magnive alicuius in republica civis, bella gesserunt, et victi immerita servitutis poena affecti sunt; quorum exemplis plena sunt omnia.
Neque vero lege naturae comparatum est, ut populus sibi populum subigat. Praecipere aliis eosque exhortari possumus; imperare illis ac vim afferre non possumus, nisi relicta humanitate velimus ferociores beluas imitari, quae sanguinarium in infirmiores imperium exercent, ut leo in quadrupedes, aquila in volucres, delphinus in pisces. Verumtamen hae beluae non in suum genus [See English page] sibi ius vindicant,375 sed in inferius. Quod quanto magis faciendum nobis est, et homo homini religioni habendus, cum, ut M. Fabius inquit, nulla supra terras adeo rabiosa belua, cui non imago sua sancta sit.
Itaque quattuor fere causae sunt ob quas bella inferuntur: aut ob ulciscendam iniuriam defendendosque amicos; aut timore accipiendae postea calamitatis, si vires aliorum augeri sinantur; aut spe praedae; aut gloriae cupiditate; quarum prima nonnihil honesta, secunda parum, duae posteriores nequaquam honestae sunt. Et Romanis quidem illata fuere bella frequenter, sed postquam se defenderant, et illis et aliis ipsi intulerunt; nec ulla gens est quae dicioni eorum cesserit, nisi bello victa et domita, quam recte aut qua causa, ipsi viderint. Eos ego nolim nec damnare, tamquam iniuste pugnaverint, nec absolvere tamquam iuste; tantum dicam eadem ratione Romanos ceteris bella intulisse qua reliqui populi regesque, atque ipsis qui hello lacessiti victique sunt licuisse deficere a Romanis, ut ab aliis dominis defecerunt; ne forte, quod nemo diceret, imperia omnia ad vetustissimos illos, qui primi domini fuere, id est, qui primi praeripuere aliena, referantur.
Et tamen melius in victis bello nationibus populo Romano quam Caesaribus rempublicam opprimentibus ius est. Quocirca si fas erat gentibus a Constantino, et quod multo plus est a populo Romano desciscere, profecto et ab eo ius erit cuicumque cesserit ille ius suum. Atque, ut audacius agam, si Romanis licebat Constantinum aut exigere ut Tarquinium, aut occidere ut Iulium Caesarem, multo magis eum vel Romanis vel provinciis licebit occidere qui in locum Constantini utcumque successit. Hoc etsi verum, tamen ultra causam meam est, et idcirco376 me reprimere volo nec aliud ex his colligere quae dixi, nisi ineptum esse, ubi [See English page] armorum vis est, ibi ius quemque afferre verborum; quia quod armis acquiritur, idem rursus armis amittitur.
Eo quidem magis, quod aliae novae gentes, ut de Gothis accepimus, quae numquam sub imperio Romano fuerunt, fugatis veteribus incolis, Italiam et multas provincias occuparunt, quas in servitutem revocari in qua numquam fuerunt, quae tandem aequitas est, praesertim victrices, et fortasse a victis? Quo tempore, si quae urbes ac nationes, ut factum fuisse scimus, ab Imperatore desertae ad barbarorum adventum necesse habuerunt deligere sibi regem, sub cuius auspiciis victoriam reportarunt, numquid hunc postea a principatu deponerent; aut eius filios, tum commendatione patris, tum propria virtute favorabiles iuberent esse privatos, ut iterum sub Romano principe essent, maxime cum eorum opera assidue indigerent, et nullum aliunde auxilium sperarent? Hos377 si Caesar ipse, aut Constantinus ad vitam reversus, aut etiam senatus populusque Romanus ad commune iudicium, quale in Graecia Amphictyonum378 fuit, vocaret, prima statim actione repelleretur, quod a se olim custode desertos, quod tamdiu379 sub alio principe degentes, quod numquam alienigenae regi subditos, quod denique homines libertati natos et in libertatem robore animi corporisque assertos, ad famulatum servitiumque reposceret. Ut appareat, si Caesar, si populus Romanus a repetendo exclusus est, multo vehementius papam esse exclusum! Et si licet aliis nationibus quae sub Roma fuerunt, aut regem sibi creare, aut rempublicam tenere, multo magis id licere populo Romano, praecipue adversus novam papae tyrannidem.
Exclusi a defendenda donatione adversarii, quod nec umquam fuit et si qua fuisset iam temporum conditione intercidisset, confugiunt ad alterum genus defensionis, et velut relicta urbe in [See English page] arcem se recipiunt, quam statim deficientibus cibariis dedere cogentur. Praescripsit, inquiunt, Romana ecclesia in iis380 quae possidet. Cur ergo, quae maior pars est, ea reposcit, in quibus non praescripsit, et in quibus alii praescripserunt? Nisi id non licet aliis in hanc, quod huic licet in alios.
Praescripsit Romana ecclesia! Cur ergo ab Imperatoribus totiens curat sibi ius confirmandum? Cur donationem confirmationemque Caesarum iactat? Si hoc unum satis est, iniuriam ei facis si de altero quoque iure non sileas. Cur igitur de altero non siles? Nempe quia hoc sibi non sufficit.
Praescripsit Romana ecclesia! Et quomodo potest praescripsisse ubi de nullo titulo sed de malefidei381 possessione constat; aut, si malefidei possessionem neges, profecto stultae fidei negare non possis? An in tanta re tamque aperta excusata debet esse et iuris et facti ignorantia? Facti quidem, quod Romam provinciasque non dedit Constantinus, quod ignorare idiotae hominis est, non summi pontificis; iuris autem, quod illa nec donari potuere nec accipi, quod nescire vix Christiani est. Itane stulta credulitas dabit tibi ius in his quae, si prudentior fores, tua numquam fuissent? Quid! Nonne nunc saltem, postquam te per ignorantiam atque stultitiam possedisse docui, ius istud, si quod erat, amittes, et quod inscitia male contulerat tibi, nonne id rursum cognitio bene adimet, mancipiumque ab iniusto ad iustum dominum revertetur, fortassis etiam cum usufructu? Quod si adhuc possidere pergis, iam inscitia in malitiam382 fraudemque conversa est, planeque effectus es383 malefidei possessor.
Praescripsit Romana ecclesia! O imperiti, O divini iuris ignari! [See English page] Nullus quantusvis384 annorum numerus verum abolere titulum potest. An vero captus ego a barbaris, creditusque perisse,385 post centum annos quibus captivus fui, postliminio reversus paternae hereditatis repetitor excludar? Quid hac re inhumanius? Atque, ut aliquod afferam exemplum, num Jephte, dux Israel, reposcentibus filiis Ammon terram “a finibus Arnon usque in Iaboc atque in Iordanem” respondit, “Praescripsit Israel iam per trecentos annos?” An quod numquam illorum, sed Amorreorum fuisset terra quam reposcerent ostendit; et hoc argumentum esse, ad Ammonitas386 illam non pertinere, quod numquam intra tot annorum curriculum repoposcissent?
Praescripsit Romana ecclesia! Tace, nefaria lingua! Praescriptionem, quae fit de rebus mutis et irrationabilibus, ad hominem transfers, cuius quo diuturnior in servitute possessio eo est detestabilior? Aves ac ferae in se praescribi nolunt, sed quantolibet tempore possessae, cum libuerit et oblata fuerit occasio, abeunt: homini ab homine possesso abire non licebit?387
Accipe unde magis fraus dolusque quam ignorantia Romanorum pontificum appareat utentium iudice bello non iure; cui simile quiddam primos pontifices in occupanda urbe ceterisque oppidis credo fecisse. Parum ante me natum, testor eorum memoriam qui interfuerunt, per inauditum genus fraudis Roma papale accepit imperium seu tyrannidem potius, cum diu libera fuisset. Is fuit Bonifacius nonus, octavo in fraude ut388 in nomine par, si modo Bonifacii389 dicendi sunt qui pessime faciunt. Et cum Romani deprehenso dolo apud se indignarentur, bonus390 papa in morem Tarquinii summa quaeque papavera virga decussit. Quod cum postea, qui ei successit, Innocentius imitari vellet, urbe fugatus [See English page] est. De aliis pontificibus nolo dicere, qui Romam vi semper oppressam armisque tenuerunt; licet, quotiens potuit, rebellavit; ut sexto abhinc anno, cum pacem ab Eugenio obtinere non posset, nec par391 esset hostibus qui earn obsidebant, et ipsa papam intra aedes obsedit, non permissura illum abire priusquam aut pacem cum hostibus faceret aut administrationem civitatis relegaret ad cives. At ille maluit urbem deserere dissimulato habitu uno fugae comite, quam civibus gratificari iusta et aequa petentibus. Quibus si des electionem, quis ignorat libertatem magis quam servitium electuros?
Idem suspicari libet de ceteris urbibus quae a summo pontifice in servitute retinentur, per quem a servitute liberari debuissent. Longum esset recensere quot urbes ex hostibus captas populus Romanus olim liberas fecit, adeo ut Titus Flaminius omnem Graeciam, quae sub Antiocho fuisset, liberam esse et suis uti legibus iuberet. At papa, ut videre licet, insidiatur sedulo libertati populorum; ideoque vicissim illi quotidie oblata facultate (ad Bononiam modo respice) rebellant. Qui si quando sponte, quod evenire potest aliquo aliunde periculo urgente, in papale imperium concenserunt, non ita accipiendum est concensisse, ut servos se facerent; ut numquam subtrahere a iugo colla possent; ut postea nati non et ipsi arbitrium sui habeant; nam hoc iniquissimum foret.
“Sponte ad te, summe pontifex, ut nos gubernares venimus; sponte nunc rursus abs te ne gubernes diutius recedimus. Si qua [See English page] tibi a nobis debentur, ponatur calculus datorum et acceptorum. At tu gubernare invitos vis, quasi pupilli simus, qui te ipsum forsitan sapientius gubernare possemus. Adde huc iniurias quae aut abs te aut a tuis magistratibus huic civitati frequentissime inferuntur. Deum testamur, iniuria cogit nos rebellare, ut olim Israel a Roboam fecit. Et quae tanta fuit illi392 iniuria? Quanta portio nostrae calamitatis graviora solvere tributa? Quid enim si rempublicam nostram exhaurias? Exhausisti.393 Si templa spolies? Spoliasti. Si virginibus matribusque familias stuprum inferas? Intulisti. Si urbem sanguine civili perfundas? Perfudisti. Haec nobis sustinenda sunt? An potius, cum tu pater nobis esse desieris, nos quoque filios esse394 obliviscemur? Pro patre, summe pontifex, aut si te hoc magis iuvat, pro domino hic te populus advocavit, non pro hoste atque carnifice: patrem agere aut dominum non vis, sed hostem ac carnificem. Nos saevitiam tuam impietatemque, etsi iure offensae poteramus, tamen quia Christiani sumus, non imitabimur, nec in tuum caput ultorem stringemus gladium, sed te abdicato atque summoto, alterum patrem dominumve adoptabimus. Filiis a malis parentibus a quibus geniti sunt fugere licet; nobis a te, non vero patre sed adoptivo et pessime nos tractante, non licebit? Tu vero, quae sacerdotii operis sunt, cura, et noli tibi ponere sedem ad Aquilonem et illinc tonando395 fulgurantia fulmina in hunc populum ceterosque vibrare.”
Sed quid plura opus est in re apertissima dicere? Ego non modo Constantinum non donasse tanta, non modo non potuisse Romanum pontificem in eisdem praescribere, sed etiam si utrumque esset, tamen utrumque ius sceleribus possessorum exstinctum esse contendo, cum videamus totius Italiae multarumque provinciarum cladem ac vastitatem396 ex hoc uno fonte fluxisse. Si fons [See English page] amarus est, et rivus; si radix immunda, et rami; si delibatio sancta non est, nec massa. Ita e diverso, si rivus amarus, fons obstruendus est; si rami immundi, e radice vitium venit; si massa sancta non est, delibatio quoque abominanda397 est. An possumus principium potentiae papalis pro iure proferre, quod tantorum scelerum tantorumque omnis generis malorum cernimus esse causam?
Quamobrem dico, et exclamo, neque enim timebo homines, Deo fretus; neminem mea aetate in summo pontificatu fuisse aut fidelem dispensatorem aut prudentem; qui tantum abest ut dederit familiae Dei cibum, ut devorarit illam velut cibum et escam panis.398 Papa et ipse bella pacatis populis infert, et inter civitates principesque discordias ferit. Papa et alienas sitit opes, et suas exsorbet,399 ut Achilles in Agamemnonem, Δημοβόρος βασιλεύς,400 id est populi vexator rex.401 Papa non modo rempublicam, quod non Verres, non Catilina, non quispiam peculator auderet, sed etiam rem ecclesiasticam et Spiritum Sanctum quaestui402 habet, quod Simon ille Magus etiam detestaretur. Et cum horum admonetur, et a quibusdam bonis viris reprehenditur, non negat, sed palam fatetur, atque gloriatur licere enim403 quavis ratione patrimonium ecclesiae a Constantino donatum ab occupantibus extorquere; quasi eo recuperato religio Christiana futura sit beata,—et non magis omnibus flagitiis, luxuriis libidinibusque oppressa, si modo opprimi magis potest, et ullus est sceleri ulterior locus!
Ut igitur recuperet cetera membra donationis, male ereptas a bonis viris pecunias peius effundit, militumque equestres pedestresque copias, quibus omnia infestantur, alit, cum Christus in tot millibus pauperum fame ac nuditate moriatur. Nec intelligit, O [See English page] indignum facinus! cum ipse saecularibus auferre404 quae ipsorum sunt laborat, illos vicissim sive pessimo exemplo induci, sive necessitate cogi, licet non est vera necessitas, ad auferenda quae sunt ecclesiasticorum. Nulla itaque usquam religio, nulla sanctitas, nullus Dei timor; et quod referens quoque horresco, omnium scelerum impii homines a papa sumunt excusationem. In illo enim comitibusque eius est405 omnis facinoris exemplum, ut cum Esaia et Paulo, in papam et papae proximos dicere possumus: “Nomen Dei per vos blasphematur inter gentes. Qui alios docetis, vos ipsos non docetis; qui praedicatis non furandum, latrocinamini; qui abominamini idola, sacrilegium facitis; qui in lege et in pontificatu gloriamini, per praevaricationem legis Deum verum pontificem inhonoratis.”
Quod si populus Romanus ob nimias opes veram illam Romanitatem perdidit, si Salomon ob eandem causam in idolatriam amore feminarum lapsus est, nonne idem putamus fieri in summo pontifice ac reliquis clericis? Et postea putamus Deum fuisse permissurum ut materiam peccandi Silvester acciperet? Non patiar hanc iniuriam fieri sanctissimo viro; non feram hanc contumeliam fieri406 pontifici optimo, ut dicatur imperia, regna, provincias accepisse, quibus renuntiare407 etiam solent qui clerici fieri volunt. Pauca possedit Silvester, pauca ceterique sancti pontifices, quorum aspectus apud hostes quoque erat sacrosanctus; veluti illius Leonis, qui trucem barbari regis animum terruit ac fregit, quem Romanae vires nec408 frangere nec terrere potuerant. Recentes vero summi pontifices, id est divitiis ac deliciis409 affluentes, id videntur laborare, ut quantum prisci fuere sapientes et sancti, tantum ipsi et impii sint et stulti, et illorum egregias laudes omnibus probris [See English page] vincant. Haec quis Christiani nominis queat aequo animo ferre?
Verum ego in hac prima nostra oratione nolo exhortari principes ac populos, ut papam effrenato cursu volitantem inhibeant eumque intra suos fines consistere compellant, sed tantum admoneant, qui forsitan iam edoctus veritatem, sua sponte ab aliena domo in suam, et ab insanis fluctibus saevisque tempestatibus in portum se recipiet. Sin recuset, tunc ad alteram orationem multo truculentiorem accingemur. Utinam, utinam aliquando videam, nec enim mihi quicquam est longius quam hoc videre, et praesertim meo consilio effectum, ut papa tantum vicarius Christi sit, et non etiam Caesaris; nec amplius horrenda vox audiatur: “Partes ecclesiae,” “Partes contra ecclesiam,” “Ecclesia contra Perusinos pugnat,” “contra Bononienses!” Non contra Christianos pugnat ecclesia, sed papa; illa pugnat contra spiritualia nequitiae in caelestibus. Tunc papa et dicetur et erit Pater Sanctus, pater omnium, pater ecclesiae; nec bella inter Christianos excitabit, sed ab aliis excitata censura apostolica et papali maiestate sedabit.410
Footnotes
8 Corpus Iuris Canonici, ed. Aemilius Friedberg, Leipsic, 1879, vol. I, p. 342.
9 The subject of cc. xi and xii is; Imperatores debent Pontificibus subesse, non preesse. [Ed.]
10 De falso credita et ementita Constantini donatione is the title Valla gave his work; cf. letter to Guarini from Naples in November, 1443; Epistolae principum (Venice, 1574), p. 356; also Barozzi e Sabbadini, Studii sul Panormita e sul Valla (Florence, 1891), p. 93. In L. Valla Opera (Basle, 1543), p. 762, the title runs, Contra Donationis, quae Constantini dicitur, privilegia, ut falso creditum declamatio.
No title appears with the text of Codex Vaticanus Lat. 5314. The title in Ulrich von Hutten’s edition inserts patricii Romani after Vallensis. The treatise is also frequently entitled libellus or oratio instead of declamatio.
11 principum; Cod. Vat. Urb. 337 (containing a few fragments of this treatise). Hutten.
12 execratione; Cod. Vat. Lat. 5314, so throughout.
13 Cod. Vat. Urb. 337. relinquit; Cod. Vat. Lat. 5314. reliquerit; Hutten.
14 sacerdotem; Cod. Vat. Urb. 337, Hutten.
15 caeteri; Cod. Vat. Lat. 5314 (hereafter referred to as MS.), so throughout.
16 obverberari (instead of os verberari); Hutten.
17 quippiam; Hutten.
18 coelestem; MS., so throughout.
19 Hutten. sit; MS.
20 Omit eum; Hutten.
21 heretico; MS.
22 quempiam; Hutten.
23 nunquis; MS., so throughout.
24 expectare; MS., Hutten, so throughout.
25 quodnam... crimen; Hutten.
26 vero; Hutten.
27 commentitiam; MS.
28 minis; Hutten.
29 Hyspanias; MS., so throughout.
30 accaepturus; MS., so throughout.
31 Pontifici a quo baptismum; Bonneau.
32 Hutten. MS. omits in.
33 quorumdam; MS., so throughout.
34 posse; Hutten.
35 in in; MS. error.
36 Hutten. concione; MS., so throughout.
37 nunquid; MS., so throughout.
38 Omit duobus; Hutten.
39 iocundius; MS., so throughout.
40 diesque; Hutten.
41 charissima; MS., so throughout.
42 detestantibusque; Hutten.
43 coelum; MS., so throughout.
44 quottidie; MS.
45 amicis; Hutten.
46 hi; Hutten.
47 his; Hutten.
48 Hebreis; MS., so throughout.
49 minorem; Hutten.
50 Neeman; MS., so throughout.
51 altero; MS. error.
52 Insert loquar; Bonneau.
53 coepit; MS.
54 lavatum; Hutten.
55 lachrimisque; MS., so throughout.
56 exhaeredas; MS.
57 relegamur; MS.
58 phana; MS.
59 destituimur; Hutten.
60 provintiis; MS.
61 praefuturi fuimus; Hutten. praefecturi sumus; Bonneau. praefecturi fuimus; Schard.
62 insert vel; Hutten.
63 extirpatam; MS., so throughout.
64 partum; Hutten.
65 qui; Hutten.
66 es; Hutten.
67 praesidiis; Hutten.
68 comunes; MS., so throughout.
69 provintiae; MS.
70 initium; Hutten.
71 tribunitii; MS.
72 tanquam; MS., so throughout.
73 Omit nostrae; Hutten.
74 Carthaginenses; MS.
75 foeminae; MS.
76 provintias; MS.
77 Bonneau. praefecimus; MS., Hutten.
78 coges; Hutten.
79 Insert occupavit; Hutten. Insert occupanti; Bonneau.
80 tibi; Hutten.
81 Tarquinum; MS.
82 videtur; Hutten.
83 suspitio; MS.
84 discedere; Hutten.
85 unquam; MS., so throughout.
86 Apparently se was omitted, or it has dropped out of the text.
87 ovem; Hutten, Bonneau.
88 assentiar; Hutten.
89 possum; Hutten.
90 Ihesum; MS., so throughout.
91 Insert a; Hutten.
92 Omit reges; MS., an error.
93 praecaepta; MS., so throughout.
94 negociorum; MS., so throughout.
95 haec; Hutten.
96 Blank space for the Greek word, followed apparently by its transcription, clerus; MS. Hutten reads dominatus for clerus, and terrenus for terrena in the following line. Bonneau has divina after the Greek word.
97 idem; Hutten.
98 reliquerunt; MS.
99 Eius; Hutten.
100 prophanum; MS., so throughout.
101 frequenter; Hutten.
102 haec; Hutten.
103 ipsius; Hutten. suum; Bonneau.
104 Omit in; Hutten.
105 duriciam; MS.
106 de rebus controversis; Hutten.
107 quodcunque; MS., so throughout.
108 dignationem; Hutten.
109 ferri; Hutten.
110 blasfement; MS., so throughout.
111 charissimos; MS.
112 Insert est; Bonneau (as in Vulgate).
113 Omit ut iam; Hutten. in hoc, instead of ut iam; Bonneau.
114 in; Hutten.
115 acceptatam; Hutten.
116 Bonneau omits acceptatum... non fuisse.
117 iuste; Hutten.
118 avariciam; MS.
119 tabulis; Hutten.
120 haec... solent; Hutten.
121 circunduxit; MS.
122 Hispanias; Hutten.
123 Hutten. gratulabantur; MS.
124 hi; Hutten.
125 This sentence is omitted by Hutten.
126 aliquis; Hutten.
127 sedicionem; MS.
128 fecem; MS.
129 ulcionem; MS.
130 hybernis; MS.
131 ediles; MS.
132 Moedorum; MS.
133 enim; Hutten.
134 at; Hutten.
135 Hutten. sufficiet; MS.
136 diaconus; Hutten.
137 imperatorque; Hutten.
138 The clauses, qui fuit... idolorum cultu, are not in the original text of Eutropius.
139 Eutropius, Bonneau. Claudium propontum, thelesium; MS. Claudium propontum Telestinum; Hutten. Caudium Propontum Telesinum; Schard. Valla makes omissions in this and in the preceding sentence from Eutropius.
140 Insert qui; Hutten.
141 Omit licet; Hutten.
142 Faelicis; MS.
143 Archadium; MS.
144 Proho; MS. Proh; Hutten.
145 laetale; MS., Hutten.
146 Hutten. Constantino; MS. error.
147 Ruffinus; MS.
148 pene; MS., Hutten.
149 insert ad; Hutten.
150 Insert sub; Hutten.
151 Bonneau. non; MS. qui non in dubium vocari; Hutten. qui in dubium vocari; Schard.
152 codicibus; Hutten.
153 Lodoici; MS.
154 ad; Hutten.
155 ut; Hutten.
156 nauci; Hutten, Bonneau.
157 utimini; Hutten.
158 Gelatium; MS., so throughout.
159 Omit Is... legi; Hutten, evidently copyist’s error.
160 secuntur; MS.
161 duntaxat; MS.
162 Sybillini; MS.
163 collumnis; MS.
164 Hutten. christianos; MS.
165 in; Hutten, Bonneau.
166 papiro; MS.
167 committis; Hutten.
168 in urbe Roma; Hutten. in tota urbe Romana; Bonneau.
169 incipit; Bonneau.
170 satrapas; Hutten, so throughout.
171 adiuncto (instead of aut iuncto); Hutten, Bonneau.
172 quatuor; MS., so throughout.
173 nominantur; Hutten.
174 Bonneau omits Romane... populos.
175 pontifex; Hutten, Bonneau.
176 non; Hutten, Bonneau.
177 hi; Hutten, Bonneau.
178 infaelix; MS., so throughout.
179 exaltare; Hutten.
180 Formiane; MS.
181 elegis; Hutten, Bonneau.
182 exaltare; Hutten.
183 dignitatem; Hutten.
184 Hutten, Bonneau. disponatur; MS. error.
185 Bizantium; MS., so in many places.
186 Hutten, Bonneau. confitentur; MS. error.
187 Atqui; Hutten. Atque; Bonneau.
188 Hutten omits Byzantiam... nomine.
189 Trachia; MS., so throughout.
190 extruxerat; MS.
191 comunem; MS.
192 Getulos; MS.
193 Hutten. nominetur; MS.
194 Siccine; MS.
195 exequitur; MS., so throughout.
196 extinctis; MS., so throughout.
197 igitur, instead of tu ideo; Hutten. te omnino omisisse; Bonneau.
198 circundare; MS.
199 Hutten. clamydem; MS.
200 revendissimis; MS., an error.
201 patritios; MS.
202 Hutten. hostiariorum; MS.
203 adornatur; Hutten.
204 decrevimus; Hutten.
205 blasfemiam; MS.
206 paciens; MS., so throughout.
207 convertentur; Hutten, Bonneau.
208 Pharisei; MS.
209 Hutten, Bonneau. Omit cum; MS.
210 patescet; MS.
211 cognosceret; Hutten, Bonneau.
212 solicitudinibus; MS.
213 Menechinis; MS.
214 Hutten. frygionem; MS.
215 Correct form is phrygionias. Bonneau omits this whole sentence.
216 fuerunt; Hutten.
217 significet; Hutten.
218 loro circumdari collum; Bonneau.
219 Insert aut canem; Hutten, Bonneau.
220 chlamidem; MS., so below.
221 porphiritum; MS.
222 amethisto; MS.
223 si; Hutten.
224 dilabitur; Hutten, Bonneau.
225 mendatio; MS.
226 loqueris; Hutten, Bonneau.
227 cresentis; MS.
228 Insert summum; Hutten.
229 patritii; MS.
230 patritius; MS.
231 Hutten, Bonneau. iis; MS.
232 fiant; Hutten. faciunt; Bonneau. Add aut militaria ornamenta; Hutten, Bonneau.
233 scenici; MS.
234 ociosum; MS.
235 Hutten, Bonneau. Salomon; MS.
236 inpraesentiarum; MS.
237 Bonneau. Cilicini; MS., Hutten.
238 Bonneau. Cyniphio; MS., Hutten.
239 terrestria; Hutten, Bonneau. The quotation, to correspond with Valla’s earlier citation, should be “ita caelestia sicut terrena ad laudem Dei decorentur.”
240 deficiet; Hutten, Bonneau. Insert alias deficient; Bonneau.
241 prae; Hutten, Bonneau.
242 concessimus; Bonneau, Zeumer’s text of the Constitutum Constantini.
243 preciosis; MS., so below.
244 Hutten. admistum; MS.
245 nanque; MS.
246 loqutus; MS., so throughout.
247 Decrevimus hoc ut... uti debeant, is the correct quotation from the Constitutum Constantini. Decrevimus quod uti debeant; Hutten.
248 decrevimus; MS., Hutten.
249 eodo; MS.
250 representari; MS.
251 Hutten. misteria; MS. ministeria; Bonneau.
252 libris; Bonneau.
253 qui; Bonneau.
254 Moysem; MS.
255 Omit ut; Hutten, Zeumer’s text of the Constitutum Constantini.
256 provintias; MS.
257 calceo; MS., an error.
258 Insert ornamenta; Hutten.
259 provintias; MS., so below.
260 Omit non; Bonneau.
261 Omit Nam... erant; Bonneau.
262 numero; MS., an error.
263 cathalogo; MS.
264 descirptos; MS.
265 permanendas in the passage as quoted above by Valla. The form used varies in different texts of the Donation; permansurum, permanenda, permanendam, permanendas.
266 Bonneau includes as part of this quotation the next quoted passage below, quoniam... potestatem. He repeats it in its proper place without quotation marks.
267 Schard. Italiam; MS., Hutten.
268 urbis; Hutten, Bonneau.
269 desisti; MS.
270 Insert scripturam; Hutten, Bonneau.
271 firmavimus; Hutten. confirmamus; Bonneau. confirmavimus; Zeumer’s text of the Constitutum Constantini.
272 et; MS.
273 coeno; MS.
274 peribit; Hutten.
275 quod tu summo Deo; Hutten. quod tu Summo Pontifici; Bonneau.
276 Hutten, Bonneau. praecipit; MS.
277 Omit obtestamur; MS., an error.
278 nunc instead of nec non; Bonneau, Zeumer’s text of the Constitutum Constantini.
279 imposterum; MS.
280 Hutten, Bonneau, Zeumer’s text of the Constitutum Constantini. Omit non; MS.
281 insert Caesaris aut; Hutten, Bonneau.
282 existimat; Hutten.
283 quemdam; MS.
284 maliciamque; MS.
285 sepulchro; MS.
286 sanctae; Hutten, Bonneau.
287 custoditis; Hutten, Bonneau.
288 Hutten’s text omits two sentences, “Nemo... exemplar.”
289 glosatoris; MS.
290 Kalendarum; Bonneau. Kalendarum Apriliarum; Zeumer’s text of the Constitutum Constantini.
291 Joathan; Bonneau.
292 Omit hoc; Hutten, Bonneau.
293 Omit ad illum vero... is cui mittuntur; Hutten, Bonneau.
294 ne; MS.
295 senserunt; Hutten.
296 tamen; Hutten.
297 Omit mihi; Hutten.
298 malicia; MS.
299 Hutten. angusto; MS.
300 Insert veritatis; Hutten.
301 tacite; Hutten.
302 bybliae; MS.
303 luminaribus; Hutten.
304 Hutten, Bonneau. dicant; MS.
305 Hutten, Bonneau. est; MS.
306 prumptissima; MS.
307 satyrica; MS.
308 ullum sociorum ac comitum suorum; Hutten.
309 Bonneau. Bragadae; MS., Hutten.
310 Insert olim and omit illum; Hutten, Bonneau.
311 quin; Hutten, Bonneau.
312 Instead of the two preceding sentences, Bonneau has; Volant enim dracones; imperite eum cuius genus illud sit excogitaverat.
313 foeminas; MS., so throughout.
314 prodiisset; MS.
315 fuit; Hutten.
316 mimicae; Bonneau.
317 impudentissimi; Hutten.
318 demonum; MS.
319 seduceretur; Hutten, Bonneau.
320 iniusticiae; MS.
321 Hutten, Bonneau. illius; MS.
322 Omit haec; Hutten.
323 hec; MS.
324 opereprecium; MS. operepretium; Hutten.
325 Hutten. Genuitius; MS. Bonneau omits this sentence Terentius Varro... M. Genutius.
326 dedistis; Valerius Maximus, factorum et dictorum memorabilium, lib. i, viii, 4.
327 Bonneau. istos; MS., Hutten.
328 nescirent; Bonneau.
329 inficior; Bonneau.
330 synapis; MS.
331 horum; Bonneau.
332 aemulationem si non scientiam; Bonneau.
333 Omit improba quaedam et; Bonneau.
334 Insert nisi; Bonneau.
335 abiicimus; MS.
336 Omit ut; Hutten. ingenuam; Hutten, Bonneau.
337 illo; Hutten. eo; Bonneau.
338 Bonneau inserts Transeo quod cruorem puerorum ad curationem leprae facere dicunt, quod medicina non confitetur.
339 iusissent; MS.
340 Hutten, Bonneau. απὸ τοῦ κεφαλι; MS.
341 sed; Hutten, Bonneau.
342 κηφας; MS. κηφύς; Hutten. Κεφάς; Bonneau.
343 Hutten, Bonneau. distingunt; MS.
344 Bonneau. Metropolis sed Mitropolis; MS. metropolis, sed μητροπόλις; Hutten.
345 civitatis sive urbis; Hutten, Bonneau.
346 Insert ita legendum Simonem; Hutten.
347 commentitiam; MS.
348 Lodoici; MS., so throughout.
349 Pascali; MS., so throughout.
350 imperpetuum; MS.
351 predecessoribus; MS.
352 ditione; MS.
353 Insert et cetera; Hutten.
354 ipso; Hutten.
355 voluerit; Hutten, Bonneau.
356 tamen; Hutten, Bonneau.
357 aut; Hutten, Bonneau.
358 false; MS.
359 Omit illum; Hutten, Bonneau.
360 Omit princeps; Hutten.
361 alioquin; MS.
362 Insert ut; Hutten, Bonneau.
363 Omit Romano; Hutten.
364 provintiisque; MS.
365 Insert non; Bonneau.
366 Omit qui dicitur; Hutten.
367 vocantur; Bonneau.
368 MS. leaves blank. σεβασός; Hutten.
369 Insert regno; Bonneau.
370 ipsius successorum; Bonneau.
371 tantum; MS.
372 quinquagessimo; MS.
373 predas; MS., so throughout.
374 questionem; MS.
375 vendicant; MS.
376 iccirco; MS.
377 hoc; Hutten, Bonneau.
378 Amphitrionum; MS., Hutten.
379 tandiu; MS., Hutten.
380 his; Hutten, Bonneau.
381 malae fidei; Hutten, Bonneau, so below.
382 maliciam; MS.
383 est; MS.
384 quantumvis; Hutten, Bonneau, so throughout.
385 periisse; Hutten, Bonneau, so throughout.
386 Amonitas; MS.
387 licet; Hutten.
388 et, instead of ut in; Hutten, Bonneau.
389 bonifatii; MS.
390 Bonifacius; Hutten, Bonneau.
391 pax; Hutten, Bonneau.
392 illa; Hutten, Bonneau.
393 exhauristi; MS.
394 non must have dropt out of the text.
395 Hutten, Bonneau. tonantem; MS.
396 vastitate; MS.
397 abhominanda; MS., so throughout.
398 ut dederit familiae cibum, et escam panis; Hutten. donaret, instead of devorarit; Bonneau.
399 exorbet; MS.
400 MS. leaves blank space for the Greek words.
401 Omit id est populi vexator rex; Hutten. populi vorator, omitting id est and rex; Bonneau.
402 questui; MS.
403 ei; Bonneau.
404 aufferre; MS.
405 esse; MS.
406 Bonneau omits sanctissimo... fieri.
407 renunciare; MS.
408 Hutten, Bonneau. Omit nec; MS.
409 delitiis; MS.
410 MS. bears postscript; Finis septimo Idus Decembris, Mccccli. Laus Deo.
[See Latin page]
THE DONATION OF CONSTANTINE
AS GIVEN IN PART ONE, DIVISION XCVI, CHAPTERS XIII AND XIV OF GRATIAN’S DECRETUM, OR HARMONY OF THE CANONS.
Part One. Division XCVI
[Palea411
Chapter XIII. Concerning the Same412
The Emperor Constantine yielded his crown, and all his royal prerogatives in the city of Rome, and in Italy, and in western parts to the Apostolic [See]. For in the Acts of the Blessed Sylvester (which the Blessed Pope Gelasius in the Council of the Seventy Bishops recounts as read by the catholic, and in accordance with ancient usage many churches he says follow this example) occurs the following:]
[Palea
C. XIV. Concerning the Same
The Emperor Constantine the fourth day after his baptism conferred this privilege on the Pontiff of the Roman church, that in the whole Roman world priests should regard him as [See Latin page] their head, as judges do the king. In this privilege among other things is this: “We—together with all our satraps, and the whole senate and my nobles, and also all the people subject to the government of glorious Rome—considered it advisable, that as the Blessed Peter is seen to have been constituted vicar of the Son of God on the earth, so the Pontiffs who are the representatives of that same chief of the apostles, should obtain from us and our empire the power of a supremacy greater than the clemency of our earthly imperial serenity is seen to have conceded to it, choosing that same chief of the apostles and his vicars to be our constant intercessors with God. And to the extent of our earthly imperial power, we have decreed that his holy Roman church shall be honored with veneration, and that more than our empire and earthly throne the most sacred seat of the Blessed Peter shall be gloriously exalted, we giving to it power, and dignity of glory, and vigor, and honor imperial. And we ordain and decree that he shall have the supremacy as well over the four principal seats, Alexandria, Antioch, Jerusalem, and Constantinople, as also over all the churches of God in the whole earth. And the Pontiff, who at the time shall be at the head of the holy Roman church itself, shall be more exalted than, and chief over, all the priests of the whole world, and according to his judgment everything which is provided for the service of God and for the stability of the faith of Christians is to be administered. And below: §. 1. On the churches of the blessed apostles Peter and Paul, for the providing of the lights, we have conferred landed estates of possessions, and have enriched them with different objects, and through our sacred imperial mandate we have granted him of our property in the east as well as in the west, and even in the northern and the southern quarter; namely, in Judea, Greece, Asia, Thrace, Africa, and Italy and the various islands; under this condition indeed, that all shall be administered by the hand of our most blessed father the supreme Pontiff, Sylvester, and his successors. And below: §. 2. And to our Father, the Blessed Sylvester, supreme Pontiff and Pope universal, of the city of Rome, and to all the Pontiffs, his successors, who shall sit [See Latin page] in the seat of the Blessed Peter even unto the end of the world, we by this present do give our imperial Lateran palace, then the diadem, that is, the crown of our head, and at the same time the tiara and also the shoulder-band,—that is, the strap that usually surrounds our imperial neck; and also the purple mantle and scarlet tunic, and all the imperial raiment; and also the same rank as those presiding over the imperial cavalry, conferring also even the imperial scepters, and at the same time all the standards, and banners, and the different ornaments, and all the pomp of our imperial eminence, and the glory of our power. §. 3. We decree moreover, as to the most reverend men, the clergy of different orders who serve that same holy Roman church, that they have that same eminence, distinction, power and excellence, by the glory of which it seems proper for our most illustrious senate to be adorned; that is, that they be made patricians and consuls, and also we have proclaimed that they be decorated with the other imperial dignities. And even as the imperial militia is adorned, so also we decree that the clergy of the holy Roman church be adorned. And even as the imperial power is adorned with different offices, of chamberlains, indeed, and door-keepers, and all the guards, so we wish the holy Roman church also to be decorated. And in order that the pontifical glory may shine forth most fully, we decree this also; that the horses of the clergy of this same holy Roman church be decorated with saddle-cloths and linens, that is, of the whitest color, and that they are to so ride. And even as our senate uses shoes with felt socks, that is, distinguished by white linen, so the clergy also should use them, so that, even as the celestial orders, so also the terrestrial may be adorned to the glory of God. §. 4. Above all things, moreover, we give permission to that same most holy one our Father Sylvester and to his successors, from our edict, that he may make priest whomever he wishes, according to his own pleasure and counsel, and enroll him in the number of the religious clergy [i.e., regular, or monastic, clergy; or, perhaps, the cardinals], let no one whomsoever presume to act in a domineering way in this. §. 5. We also therefore decreed this, that he himself and his successors [See Latin page] might use and bear upon their heads—to the praise of God for the honor of the Blessed Peter—the diadem, that is, the crown which we have granted him from our own head, of purest gold and precious gems. But since he himself, the most blessed Pope, did not at all allow that crown of gold to be used over the clerical crown which he wears to the glory of the Blessed Peter, we placed upon his most holy head, with our own hands, a glittering tiara of dazzling white representing the Lord’s resurrection, and holding the bridle of his horse, out of reverence for the Blessed Peter, we performed for him the duty of groom, decreeing that all his successors, and they alone, use this same tiara in processions in imitation of our power. §. 6. Wherefore, in order that the supreme pontificate may not deteriorate, but may rather be adorned with glory and power even more than is the dignity of an earthly rule; behold, we give over and relinquish to the aforesaid our most blessed Pontiff, Sylvester, the universal Pope, as well our palace, as has been said, as also the city of Rome, and all the provinces, places and cities of Italy and the western regions, and we decree by this our godlike and pragmatic sanction that they are to be controlled by him and by his successors, and we grant that they shall remain under the law of the holy Roman church. §. 7. Wherefore we have perceived it to be fitting that our empire and the power of our kingdom should be transferred in the regions of the East, and that in the province of Byzantia, in the most fitting place, a city should be built in our name, and that our empire should there be established, for where the supremacy of priests and the head of the Christian religion has been established by the heavenly Emperor, it is not right that there an earthly emperor should have jurisdiction. §. 8. We decree, moreover, that all these things, which through this our sacred imperial [charter] and through other godlike decrees we have established and confirmed, remain inviolate and unshaken unto the end of the world. Wherefore, before the living God who commanded us to reign, and in the face of his terrible judgment, we entreat, through this our imperial sanction, all the emperors our successors, and all the nobles, the satraps also, the most glorious senate, and all the [See Latin page] people in the whole world, now and in all times still413 to come subject to our rule, that no one of them in any way be allowed either to break these [decrees], or in any way overthrow them. If any one, moreover,—which we do not believe—prove a scorner or despiser in this matter, he shall be subject and bound over to eternal damnation, and shall feel the holy ones of God, the chief of the apostles, Peter and Paul, opposed to him in the present and in the future life, and he shall be burned in the lower hell and shall perish with the devil and all the impious. The page, moreover, of this our imperial decree, we, confirming it with our own hands, did place above the venerable body of the Blessed Peter, chief of the apostles. Given at Rome on the third day before the Kalends of April, our master the august Flavius Constantine, for the fourth time, and Gallicanus, most illustrious men, being consuls.”]
[See Latin page]